Biologik ritmlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 338-b. — ziyouz.com
Biologik ritmlar — biologik jarayonlar jadalligi va ularga xos xususiyatlarning siklik özgarişlari. B. r. deyarli barça hayvon va ösimliklarda kuzatiladi va organizmlarga muhitning davriy özgarişlariga (sutkalik, mavsumiy va b.) moslaşişga imkon beradi. B. r. davomiyligiga qarab quyoş sutkalik (24 soat), oy sutkalik (24,8 soat), oylik (29,4 sutka) va yillikka (mavsumiy) bölinadi. Quyoş sutkalik ritm köpgina fiziologik jarayonlar (hujayraning böliniş çastotasi, moddalar almaşinuvi va energiyaning intensivligi va b.)ga xos. Sutka davomidagi faollik davrlarning soniga qarab, monofazali va polifazali sutkalik ritmlar farklanadi. Bunda hayvonlar harakatining faolligi, ösimliklar bargi va gulbargining holati, sut emizuvçi hayvonlar jigarining glikogen sarflaşi va b. biokimyoviy jarayonlar sutka mobaynida özgaradi. Oy sutkalik ritm dengiz sohili zonasi ösimliklari uçun xos. Oylik ritm dengiz sathining kötarilişi davriga moye keladi va ayrim suvötlar hamda ösimliklarning köpayiş siklida namoyon böladi. Yillik (mavsumiy) ritm ösimliklarda, köpinça kunning uzunligi, tra va b. iklim omillarining özgarişi b-n tartibga solinadi (k,. Fotodavr). B. r.ni xronobiologiya fani örganadi.
Ad.: Vyunning E., Ritmi fiziologiçeskix protsessov, per. s nem., M., 1961.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОЛОГИК РИТМЛАР — биологик жараёнлар жадаллиги ва уларга хос хусусиятларнинг циклик ўзгаришлари. Б. р. деярли барча ҳайвон ва ўсимликларда кузатилади ва организмларга муҳитнинг даврий ўзгаришларига (суткалик, мавсумий ва б.) мослашишга имкон беради. Б. р. давомийлигига қараб қуёш суткалик (24 соат), ой суткалик (24,8 соат), ойлик (29,4 сутка) ва йилликка (мавсумий) бўлинади. Қуёш суткалик ритм кўпгина физиологик жараёнлар (ҳужайранинг бўлиниш частотаси, моддалар алмашинуви ва энергиянинг интенсивлиги ва б.)га хос. Сутка давомидаги фаоллик даврларнинг сонига қараб, монофазали ва полифазали суткалик ритмлар фаркланади. Бунда ҳайвонлар ҳаракатининг фаоллиги, ўсимликлар барги ва гулбаргининг ҳолати, сут эмизувчи ҳайвонлар жигарининг гликоген сарфлаши ва б. биокимёвий жараёнлар сутка мобайнида ўзгаради. Ой суткалик ритм денгиз соҳили зонаси ўсимликлари учун хос. Ойлик ритм денгиз сатҳининг кўтарилиши даврига мое келади ва айрим сувўтлар ҳамда ўсимликларнинг кўпайиш циклида намоён бўлади. Йиллик (мавсумий) ритм ўсимликларда, кўпинча куннинг узунлиги, тра ва б. иклим омилларининг ўзгариши б-н тартибга солинади (к,. Фотодавр). Б. р.ни хронобиология фани ўрганади.
Ад.: Вюннинг Э., Ритмы физиологических процессов, пер. с нем., М., 1961.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.