«Biologik soat»
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 338–339-b. — ziyouz.com
«Biologik soat» — odam, hayvonlar va parrandalarning vaqtni his qiliş (möljallay oliş) qobiliyati. Hujayralarda yuz beradigan fizikkimyoviy va fiziologik jarayonlarning qat'iy davriyligi, ya'ni biologik marom (sur'at)ga asoslangan. Organizmdagi davriy özgarişlar maromi tabiatdagi tabiiy tanlaş jarayoni tufayli irsiy jihatdan avloddanavlodga ötadi va geofizik omillarning siklik özgarişlariga boğliq böladi. «B. s.» ayniqsa hayvonlar va parrandalarda yaqqol namoyon böladi. Maye, keç tuşişi b-n podadagi mollar uylariga qayta boşlaydi, qönlar boğliqturgan bölsa, uyi tomonga qarab ma'rayveradi, tovuqlar har kuni bir vaqtda qönoqlariga çiqadi va h. k. Ainiqsa, quşlarda «B. s.» hissi juda nozik böladi. Mac, Quyoş botişi bilanoq çumçuqlar çirqillay boşlaydy, Buni röza kunlari har kuni oğiz oçişni kutib ötirgan paytda kuzatiş mumkin. Odamda ham «B. s.» qobiliyati ançamunça taraqqiy etgan böladi. Mac, işga barvaqt boradigan odam uyğotgiçsoat bölmasa ham öz-özidan har kuni bir vaqgda turadi. Pekin odamda bu xususiyat uning çarçaganlik darajasiga boglits bölişi, ya'ni kun böyi çarçab, kyoç yotgan odam möljaldagi vaqtda uyğonol,may qolişi mumkin. Bunday holda uyğotgiçsoat ham asqotmaydi. Odam har kuni bir paytda turişi uçun bir xil vaqtda uyquga ketişi, asabi tinç bölişi lozim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«БИОЛОГИК СОАТ» — одам, ҳайвонлар ва паррандаларнинг вақтни ҳис қилиш (мўлжаллай олиш) қобилияти. Ҳужайраларда юз берадиган физиккимёвий ва физиологик жараёнларнинг қатъий даврийлиги, яъни биологик маром (суръат)га асосланган. Организмдаги даврий ўзгаришлар мароми табиатдаги табиий танлаш жараёни туфайли ирсий жиҳатдан авлодданавлодга ўтади ва геофизик омилларнинг циклик ўзгаришларига боғлиқ бўлади. «Б. с.» айниқса ҳайвонлар ва паррандаларда яққол намоён бўлади. Мае, кеч тушиши б-н подадаги моллар уйларига қайта бошлайди, қўнлар боғлиқтурган бўлса, уйи томонга қараб маърайверади, товуқлар ҳар куни бир вақтда қўноқларига чиқади ва ҳ. к. Аиниқса, қушларда «Б. с.» ҳисси жуда нозик бўлади. Mac, Қуёш ботиши биланоқ чумчуқлар чирқиллай бошлайдй, Буни рўза кунлари ҳар куни оғиз очишни кутиб ўтирган пайтда кузатиш мумкин. Одамда ҳам «Б. с.» қобилияти анчамунча тараққий этган бўлади. Mac, ишга барвақт борадиган одам уйғотгичсоат бўлмаса ҳам ўз-ўзидан ҳар куни бир вақгда туради. Пекин одамда бу хусусият унинг чарчаганлик даражасига боглиц бўлиши, яъни кун бўйи чарчаб, кёч ётган одам мўлжалдаги вақтда уйғонол,май қолиши мумкин. Бундай ҳолда уйғотгичсоат ҳам асқотмайди. Одам ҳар куни бир пайтда туриши учун бир хил вақтда уйқуга кетиши, асаби тинч бўлиши лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.