Biolokatsiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 346–347-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Biolokatsiya (bio..., yun. locusjoy)—hayvonlarning köriş, eşitiş, hid biliş va b. sezgi a'zolari yordamida atrof muhitni yoki begona individlar (ölja, duşman)ni, ular turgan joy yoki ulargaça bölgan masofani aniklaş xususiyatlari. B. agar atrofdagi jismlar yoki tovuş, hid, issiqlik, yoruğlik (biror narsadan aks etadigan)lokator hayvon tomonidan qabul kilinişi evaziga sodir bölsa, passiv B.; lokator hayvon tomonidan tarqatiladigan signallarni obyektdan aks etib qaytişi (akssado) orqali sodir bölsa, faol B.—exolokatsiya deyiladi. Passiv B. hamma tirik organizmlarga xos bölib, haşarotlar va yapaloq quşlarda ayniqsa kuçli rivojlangan. Mac, yapaloq quşlar (boyöğli va b.) gorizontal hamda vertikal tekislikda lokatsiya qilganidan qoronğida hatto harakatsiz siçqonni ham bemalol sezadi. Bu hol kör bölib qolgan yapaloqquşlarning ham yaşaşiga imkon beradi. Passiv B. populyatsiya içidagi (juftlaşiş, bir jinsni ikkinçisi qidirib topişi), populyatsiyalararo biotsenologik aloqalarda (duşmandan qoçib qutiliş, öljani tutiş) katta ahamiyatga ega. Passiv B. tufayli tabiiy şaroitda sezgi a'zolaridan biri ikkinçisi örnini bosişi yoki töldirişi mumkin (mas, ğiraşira qoronğilik, tuman, qalin ötlar orasida). Passiv lokatsiyaning haroratni seziş orqali amalga oşadigan xili (termolokatsiya) qalqontumşuq va böğma ilonlarda rivojlangan. Ilonning közlari b-n burun teşigi oraligida joylaşgan çuqurçadagi termoretseptor haroratning hatto 0,00G darajada özgarişini ham sezadi va şu orqali qoronğuda ham öljasini bemalol tutadi. Faol lokatsiya qiliş qobiliyatiga ega bölgan hayvonlar hayoti pana joylar (ğorlar) yoki su v havzalari b-n boğliq (jarqaldirğoçlar, guaxoro, körşapalaklar, delfinlar, kitlar). Ayrim hayvonlar, baliqlar exolokatsiyaning elektromagnit turidan foydalanadi. Elektr skatining exolokatsiyasi prinsip jihatdan texnikada qöllaniladigan radarlarga öxşaydi. B.ning akustik xossalaridan foydalaniladigan turi sonarlarni eslatadi. Akustik signallar yordamida exolokatsiya ayrim quşlar (jarqaldirğoçlar) va sut emizuvçilar (körşapalaklar) uçun xos bölib, ular muhitga ultratovuş tarqatib, ularning akssadosini kabul qiladi. Körşapalaklar tarqatadigan tovuş impulyelarining davomiyligi 1—100 kGs va undan ham ortiq böladi. Odam quloğining eşitiş çegarasi esa 16— 2144 Gs ni taşkil etadi. Delfinlar va kitlar odatda qisqa davom etadigan akustik signallar tarqatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОЛОКАЦИЯ (био..., юн. locusжой)—ҳайвонларнинг кўриш, эшитиш, ҳид билиш ва б. сезги аъзолари ёрдамида атроф муҳитни ёки бегона индивидлар (ўлжа, душман)ни, улар турган жой ёки уларгача бўлган масофани аниклаш хусусиятлари. Б. агар атрофдаги жисмлар ёки товуш, ҳид, иссиқлик, ёруғлик (бирор нарсадан акс этадиган)локатор ҳайвон томонидан қабул килиниши эвазига содир бўлса, пассив Б.; локатор ҳайвон томонидан тарқатиладиган сигналларни объектдан акс этиб қайтиши (акссадо) орқали содир бўлса, фаол Б.—эхолокация дейилади. Пассив Б. ҳамма тирик организмларга хос бўлиб, ҳашаротлар ва япалоқ қушларда айниқса кучли ривожланган. Mac, япалоқ қушлар (бойўғли ва б.) горизонтал ҳамда вертикал текисликда локация қилганидан қоронғида ҳатто ҳаракатсиз сичқонни ҳам бемалол сезади. Бу ҳол кўр бўлиб қолган япалоққушларнинг ҳам яшашига имкон беради. Пассив Б. популяция ичидаги (жуфтлашиш, бир жинсни иккинчиси қидириб топиши), популяциялараро биоценологик алоқаларда (душмандан қочиб қутилиш, ўлжани тутиш) катта аҳамиятга эга. Пассив Б. туфайли табиий шароитда сезги аъзоларидан бири иккинчиси ўрнини босиши ёки тўлдириши мумкин (мас, ғирашира қоронғилик, туман, қалин ўтлар орасида). Пассив локациянинг ҳароратни сезиш орқали амалга ошадиган хили (термолокация) қалқонтумшуқ ва бўғма илонларда ривожланган. Илоннинг кўзлари б-н бурун тешиги оралигида жойлашган чуқурчадаги терморецептор ҳароратнинг ҳатто 0,00Г даражада ўзгаришини ҳам сезади ва шу орқали қоронғуда ҳам ўлжасини бемалол тутади. Фаол локация қилиш қобилиятига эга бўлган ҳайвонлар ҳаёти пана жойлар (ғорлар) ёки су в ҳавзалари б-н боғлиқ (жарқалдирғочлар, гуахоро, кўршапалаклар, дельфинлар, китлар). Айрим ҳайвонлар, балиқлар эхолокациянинг электромагнит туридан фойдаланади. Электр скатининг эхолокацияси принцип жиҳатдан техникада қўлланиладиган радарларга ўхшайди. Б.нинг акустик хоссаларидан фойдаланиладиган тури сонарларни эслатади. Акустик сигналлар ёрдамида эхолокация айрим қушлар (жарқалдирғочлар) ва сут эмизувчилар (кўршапалаклар) учун хос бўлиб, улар муҳитга ультратовуш тарқатиб, уларнинг акссадосини кабул қилади. Кўршапалаклар тарқатадиган товуш импульеларининг давомийлиги 1—100 кГц ва ундан ҳам ортиқ бўлади. Одам қулоғининг эшитиш чегараси эса 16— 2144 Гц ни ташкил этади. Дельфинлар ва китлар одатда қисқа давом этадиган акустик сигналлар тарқатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.