Biolyuminessensiya

Biolyuminessensiya (bio..., yun. lumen — yoruğlik, escent — kuçsiz, sust ma'nosini anglatadigan qöşimça), funksional xemolyuminessensiya — tirik organizmlarning kuçeiz nur hosil qiliş xususiyati. B. bakteriyalar, zamburuğlar, radiolariyalar, bulutsimonlar, qisqiçbaqasimonlar, haşarotlar, baliqlar orasida uçraydi. B. dengiz hayvonlari orasida köproq qayd etiladi. B. asosida fermentativ oksidlaniş reaksiyalari yotadi, köp hollarda reaksiya natijasida elektron qözğalgan holatdagi mahsulotlar hosil böladi. Mahsulotdagi qözğaliş energiyasi mahsulotning asosiy holatga kvant utişi davomida nur kvantlari tarzida soçiladi. Hyp hosil qiladigan oksidlanuvçi modda lyutsiferin, jarayonda iştirok etadigan ferment esa lyutsiferaza deyiladi. Lyutsiferin va lyutsiferazalar kimyoviy tabiati jihatidan har xil bölganligidan organizmlar tarqatadigan lyuminessent nurlar ham turliça böladi. Ba'zan B. lyutsiferaza iştirokisiz ham amalga oşadi. Bakteriyalarda B. biologik oksidlaniş b-n boğliq bölib, reaksiyada lyutsiferin sifatida flavinmononukleotid va har xil organik kislotalarning aldegidlari namoyon böladi. Jarayon bakterial lyutsiferaza iştirokida amalga oşadi. Bakteriyalar bir sekundda 100 kvant ajratadi. Meduzalardagi B.da kislorod sarf etilmaydi va lyuminessensiya maxsus oqsil—ekvarinning kalsiy ionlar b-n ta'sirlaşişi natijasida sodir böladi. Haşarotlar (mas, yaltiroq qönğiz) B. lyutsiferin, ATF, magniy ionlari va kislorod iştirokida maxsus ferment—lyutsiferaza ta'sirida amalga oşadi. Radioelektronika erişgan muvaffaqiyatlar tufayli B.ning bioxemilyuminessensiya tipi — öta zaif nur tarqatiş hodisasi kaşf etildi. Bioxemilyuminessensiya odatda töqimalarda töyinmagan yoğ kislotalarining pereksli oksidlaniş jarayonida spontan tarzida yuzaga keladi. B. hosil qiluvçi moddalarning joylaşgan örniga binoan B. ham hujayra içida yoki undan taşqarida yuzaga keladi. B. ba'zi organizmlar uçun signal, öljani jalb qiliş yoki duşman közini qamaştiriş vositasi, bakteriyalarda oksidlaniş orqali keçadigan fosforlaniş jarayoni tezligini boşqaruvçi omil sifatida ahamiyatga ega. Ba'zi bir olimlarning fikriça, lyuminessensiya anaerob bakteriyalarda kislorodning zaharlaş ta'siridan xalos böliş vositasi hisoblanadi. I. t. işlarida B.ni qayd etişga asoslangan metodlar uning tarkibiy qismlari (mas, ATF, FMN, NADN, kalsiy ionlari va b.ning eritmalardagi konsentratsiyasi) ni aniqlaşda öta sezgir metod sifatida iş beradi. Töqimalarning fiziologik holati, hayotçanligi, zararlaniş darajasi, köçirib ötkazilgan a'zolarning organizm tomonidan rad etilişi yoki qabul qilinişi biosferaning har xil ksenobiotiklar, şu jumladan kanserogenlar b-n ifloslaniş darajasini nazorat qiliş hamda ba'zi bir xastaliklarni aniqlaş maqsadida B. metodi katta ahamiyatga ega.