Bioorganik kimyo instituti
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–353-b. — ziyouz.com
Bioorganik kimyo instituti BIOORGANIK KIMYO INSTITUTI, Özbekiston FA O. S. Sodiqov nomidagi bioorganik kimyo instituti — i. t. muassasasi. 1977 y.da Özbekiston FA tarkibidagi bioorganik kimyo bölimi (1973) negizida taşkil etilgan. Intga asosçisi akad. O.S. Sodiqov nomi qöyilgan. Intning asosiy fundamental ilmiy yönalişi hayvon va ösimliklar organizmidagi bioorganik kimyo jarayonlarini, ya'ni yuqori va quyi molekulyar tabiatga ega bölgan biologik faol moddalarning strukturafunksional boğliqligini örganiş, hayvon va ösimliklardan ajratib olingan ikkilamçi mahsulotlarni qayta işlaşning jahon standartlariga moye keladigan yangi texnologiyalarini hamda ösimliklarni himoya qiluvçi ekologik toza vositalarni oliş ustida tadqiqotlar olib borişdan iborat. Intda olib borilgan yuqori va quyi molekulyar bioregulyatorlarni kompleks tadqiq etiş natijasida zaharli jonivorlar zaharidan 50 dan ortiq biologik faol oqsil va peptidlar ajratib olindi, ulardan 15 dan ortiğining kimyoviy tuzilişi va ta'sir mexanizmi örganildi. Ğözadan fitogormonlarning retseptorlari ajratib olindi va fizikkimyoviy xossalari örganildi, ularning paxta bargini tökişdagi regulyatorlik roli isbotlandi. Natijada ğöza defoliatsiyasida röy beradigan jarayonning molekulyar mexanizmi körsatildi va defoliatsiyalovçi hamda ösişni tezlaştiruvçi faollikka ega bölgan birikmalarni tanlaş körsatkiçlari işlab çiqildi. Ğöza ösişi jarayonida organizm ferment sistemalarining paxta tolasi hosil bölişidagi roli örganildi va sellyuloza biosintezi jarayonining molekulyar mexanizmi isbotlandi. Ösimliklar zararkunanda haşarotlari feromonlarining tuzilişi, funksiyasi örganilib, ularni sintetik usulda oliş yöllari işlab çiqildi. Tabiiy biologik faol modda — gossipolning polimorf modifikatsiyali komplekslar hosil qilişi birinçi bölib isbotlandi va uning asosida 20 dan ortiq yangi dorilar, biologik faol moddalar asosida esa 30 dan ortik, dori preparatlari olindi. Bulardan viruslarga qarşi işlatiladigan «3% gossipol linimenti», immunomodulyator «Timoptin», qon töxtatuvçi «Lagoden», xlamidiyga qarşi qöllaniladigan «Gozalidon», ultratovuş yordamida taşhis qöyişda işlatiladigan dorivor vosita «Polijel» va b. intning tajriba sinov bazasida işlab çiqarilmoqda va amaliyotda qöllanilmoqda. 10 ga yaqin dori preparatlari (nitrotsel, ragosin, mebavin, safinol, bakagin va b.) tibbiyotda qöllaş uçun sinovdan ötmoqda. Jahon andozalariga moye keladigan paxta moyini va kam gossipolli paxta kunjarasini oliş texnologiyasi işlab çiqilib, ÖzRning köpçilik yoğmoy ekstraksiya z-dlarida litsenziya asosida qöllanilmoqda.
Intda 10 lab. va ularda 200 ortiq xodim işlaydi, şulardan Özbekiston FA 3 akad. (A.A. Abduvahobov, T.F. Oripov, Ş.I. Solihov), 19 fan d-ri, 35 fan nomzodi faoliyat körsatadi (2000).
Int xodimlarining 3 ilmiy işi Beruniy nomidagi Özbekiston Davlat mukofotiga (O.S. Sodiqov, X.A. Aslonov, A.I. Ismoilov, O.E. Eşboyev, S.X. Nosirov, A.K. Karimjonov, Z.B. Rahimjonov) sazovor bölgan.
Abduvali Abduvahobov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИООРГАНИК КИМЁ ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон ФА О. С. Содиқов номидаги биоорганик кимё институти — и. т. муассасаси. 1977 й.да Ўзбекистон ФА таркибидаги биоорганик кимё бўлими (1973) негизида ташкил этилган. Интга асосчиси акад. О.С. Содиқов номи қўйилган. Интнинг асосий фундаментал илмий йўналиши ҳайвон ва ўсимликлар организмидаги биоорганик кимё жараёнларини, яъни юқори ва қуйи молекуляр табиатга эга бўлган биологик фаол моддаларнинг структурафункционал боғлиқлигини ўрганиш, ҳайвон ва ўсимликлардан ажратиб олинган иккиламчи маҳсулотларни қайта ишлашнинг жаҳон стандартларига мое келадиган янги технологияларини ҳамда ўсимликларни ҳимоя қилувчи экологик тоза воситаларни олиш устида тадқиқотлар олиб боришдан иборат. Интда олиб борилган юқори ва қуйи молекуляр биорегуляторларни комплекс тадқиқ этиш натижасида заҳарли жониворлар заҳаридан 50 дан ортиқ биологик фаол оқсил ва пептидлар ажратиб олинди, улардан 15 дан ортиғининг кимёвий тузилиши ва таъсир механизми ўрганилди. Ғўзадан фитогормонларнинг рецепторлари ажратиб олинди ва физиккимёвий хоссалари ўрганилди, уларнинг пахта баргини тўкишдаги регуляторлик роли исботланди. Натижада ғўза дефолиациясида рўй берадиган жараённинг молекуляр механизми кўрсатилди ва дефолиацияловчи ҳамда ўсишни тезлаштирувчи фаолликка эга бўлган бирикмаларни танлаш кўрсаткичлари ишлаб чиқилди. Ғўза ўсиши жараёнида организм фермент системаларининг пахта толаси ҳосил бўлишидаги роли ўрганилди ва целлюлоза биосинтези жараёнининг молекуляр механизми исботланди. Ўсимликлар зараркунанда ҳашаротлари феромонларининг тузилиши, функцияси ўрганилиб, уларни синтетик усулда олиш йўллари ишлаб чиқилди. Табиий биологик фаол модда — госсиполнинг полиморф модификацияли комплекслар ҳосил қилиши биринчи бўлиб исботланди ва унинг асосида 20 дан ортиқ янги дорилар, биологик фаол моддалар асосида эса 30 дан ортик, дори препаратлари олинди. Булардан вирусларга қарши ишлатиладиган «3% госсипол линименти», иммуномодулятор «Тимоптин», қон тўхтатувчи «Лагоден», хламидийга қарши қўлланиладиган «Гозалидон», ультратовуш ёрдамида ташҳис қўйишда ишлатиладиган доривор восита «Полижель» ва б. интнинг тажриба синов базасида ишлаб чиқарилмоқда ва амалиётда қўлланилмоқда. 10 га яқин дори препаратлари (нитроцел, рагосин, мебавин, сафинол, бакагин ва б.) тиббиётда қўллаш учун синовдан ўтмоқда. Жаҳон андозаларига мое келадиган пахта мойини ва кам госсиполли пахта кунжарасини олиш технологияси ишлаб чиқилиб, ЎзРнинг кўпчилик ёғмой экстракция з-дларида лицензия асосида қўлланилмоқда.
Интда 10 лаб. ва уларда 200 ортиқ ходим ишлайди, шулардан Ўзбекистон ФА 3 акад. (А.А. Абдуваҳобов, Т.Ф. Орипов, Ш.И. Солиҳов), 19 фан д-ри, 35 фан номзоди фаолият кўрсатади (2000).
Инт ходимларининг 3 илмий иши Беруний номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотига (О.С. Содиқов, Х.А. Аслонов, А.И. Исмоилов, О.Э. Эшбоев, С.Х. Носиров, А.К. Каримжонов, З.Б. Раҳимжонов) сазовор бўлган.
Абдували Абдуваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.