Biosfera
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 355-b. — ziyouz.com
Biosfera (bio... va yun. sphaira— şar) — Yerning tirik organizmlar tarqalgan qobiği. B.ning tarkibi va energetikasi undagi tirik organizmlarning faoliyati b-n boğliq. B.ni «hayot sohasi», Yerning sirtqi qobiği töğrisidagi dastlabki fikrni Lamark bildirgan. «B.» terminini esa fanga avstraliyalik geolog E. Zyuss (1875) kiritgan. B. töğrisidagi tölatökis ta'limotni rus olimi V. I. Vernadskiy (1926) işlab çiqqan.
B. atmosferaning ozon ekranigaça balandlikda bölgan qismi (20—25 km), litosferaning sirtqi qismi va gidrosferani töliq öz içiga oladi. B.ning quyi çegarasi quruqlikda 2—3 km, okean tubida 1—2 km çuqurlikkaça boradi.
Yerdagi hayot murakkab va xilmaxil organizmlar kompleksidan iborat. Tirik organizmlar va ular yaşaydigan muhit özaro çambarças boğlangan bir butun dinamik sistema—biogeotsenozlarni hosil qiladi.
Yerda hayotning rivojlanişi davomida organizmlarning bir guruhi ikkinçisining örnini olib turgan bölsada, u yoki bu geokimyoviy funksiyalarni bajarib turadigan organizmlar nisbati özgarmasdan qolgan. Şu tufayli turli geologik davrlarda moddalar bir xil tezlikda Yer qobiğida töplanib borgan. Şunday qilib, tirik organizmlar hayotning muhim şarti bölgan anorganik muhitning doimiyligi (gomeostaz holati)ni sakdab turadi.
Inson faoliyati Yer yuzini tubdan özgartirişga qodir bölgan hoz. davrda B.ning rivojlanişi yangi poğonaga kötarildi. Sönggi yillarda insonning B.ga biokimyoviy ta'siri boşqa barça tirik organizmlarga nisbatan juda katta kuçga aylandi. Lekin tabiiy resurelardan foydalanişni B.ning rivojlanişi va funksiyasi qonuniyatlarini nazarpisand qilmasdan amalga oşirilişi (mas, örmonlarning kesilişi, yerlarning özlaştirilişi, şaharlar, z-d, fabrikalar, sun'iy suv havzalari, yöllar qurilişi va b.) B.dagi biokimyoviy jarayonlarga katta ta'sir ötkazmoqda. Yer osti boyliklarini qazib olib, juda kup miqdorda yoqilği yoqilişi moddalar almaşinuvini tezlaştirib, B. tarkibi va uning gomeostaz holatiga ta'sir körsatadi. Şu tufayli B.ni bir butun, muayyan darajada tartibga solingan murakkab dinamik sistema deb qaralişi unda keçadigan jarayonlarni töğri tuşunib olişga yordam beradi. Biosfera töğrisidagi ta'limot ekologiya, biotsenologiya va b. fanlarning rivojlanişida, tabiat va jamiyatning rivojlanişi b-n boğliq bölgan juda köp öta murakkab muammolarni xal etişda katta ahamiyatta ega.
Ad.: Vernadskiy V. I., Biosfera, M., 1967; Otaboyev Ş. T., Nabiyev Ç. N., Inson va biosfera, T., 1983; Biosfera. Evolyutsiya, prostranstvo, vremya, M., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОСФЕРА (био... ва юн. sphaira— шар) — Ернинг тирик организмлар тарқалган қобиғи. Б.нинг таркиби ва энергетикаси ундаги тирик организмларнинг фаолияти б-н боғлиқ. Б.ни «ҳаёт соҳаси», Ернинг сиртқи қобиғи тўғрисидаги дастлабки фикрни Ламарк билдирган. «Б.» терминини эса фанга австралиялик геолог Э. Зюсс (1875) киритган. Б. тўғрисидаги тўлатўкис таълимотни рус олими В. И. Вернадский (1926) ишлаб чиққан.
Б. атмосферанинг озон экранигача баландликда бўлган қисми (20—25 км), литосферанинг сиртқи қисми ва гидросферани тўлиқ ўз ичига олади. Б.нинг қуйи чегараси қуруқликда 2—3 км, океан тубида 1—2 км чуқурликкача боради.
Ердаги ҳаёт мураккаб ва хилмахил организмлар комплексидан иборат. Тирик организмлар ва улар яшайдиган муҳит ўзаро чамбарчас боғланган бир бутун динамик система—биогеоценозларни ҳосил қилади.
Ерда ҳаётнинг ривожланиши давомида организмларнинг бир гуруҳи иккинчисининг ўрнини олиб турган бўлсада, у ёки бу геокимёвий функцияларни бажариб турадиган организмлар нисбати ўзгармасдан қолган. Шу туфайли турли геологик даврларда моддалар бир хил тезликда Ер қобиғида тўпланиб борган. Шундай қилиб, тирик организмлар ҳаётнинг муҳим шарти бўлган анорганик муҳитнинг доимийлиги (гомеостаз ҳолати)ни сакдаб туради.
Инсон фаолияти Ер юзини тубдан ўзгартиришга қодир бўлган ҳоз. даврда Б.нинг ривожланиши янги поғонага кўтарилди. Сўнгги йилларда инсоннинг Б.га биокимёвий таъсири бошқа барча тирик организмларга нисбатан жуда катта кучга айланди. Лекин табиий ресурелардан фойдаланишни Б.нинг ривожланиши ва функцияси қонуниятларини назарписанд қилмасдан амалга оширилиши (мас, ўрмонларнинг кесилиши, ерларнинг ўзлаштирилиши, шаҳарлар, з-д, фабрикалар, сунъий сув ҳавзалари, йўллар қурилиши ва б.) Б.даги биокимёвий жараёнларга катта таъсир ўтказмоқда. Ер ости бойликларини қазиб олиб, жуда куп миқдорда ёқилғи ёқилиши моддалар алмашинувини тезлаштириб, Б. таркиби ва унинг гомеостаз ҳолатига таъсир кўрсатади. Шу туфайли Б.ни бир бутун, муайян даражада тартибга солинган мураккаб динамик система деб қаралиши унда кечадиган жараёнларни тўғри тушуниб олишга ёрдам беради. Биосфера тўғрисидаги таълимот экология, биоценология ва б. фанларнинг ривожланишида, табиат ва жамиятнинг ривожланиши б-н боғлиқ бўлган жуда кўп ўта мураккаб муаммоларни хал этишда катта аҳамиятта эга.
Ад.: Вернадский В. И., Биосфера, М., 1967; Отабоев Ш. Т., Набиев Ч. Н., Инсон ва биосфера, Т., 1983; Биосфера. Эволюция, пространство, время, М., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.