Birinçi jahon uruşi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 371–372-b. — ziyouz.com
Birinçi jahon uruşi (1914—18) — davlatlarning ikki koalitsiyasi: Markaziy davlatlar (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Turkiya, Bolgariya) va Antanta (Rossiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Serbiya, keyinçalik Yaponiya, Italiya, Ruminiya, AQŞ va b.; jami 34 davlat) örtasidagi uruş.
1914 y. 15 (28) iyulda Avstriya-Vengriya Sarayevodagi qotillikayan bahona sifatida foydalanib, Germaniyaning töğridantöğri tazyiqi ostida Serbiyaga uruş e'lon qildi. 19 iyul (1 avg.) da Germaniya Rossiyaga, 21 iyul (3 avg.) da Fransiyaga; 22 iyul (4 avg.)da Buyuk Britaniya Germaniyaga qarşi uruş boşladi. 1914 y. 10 (23) avg.da Yaponiya Antanta tomonida uruşga kirdi.
Uruşning 1oylarida Germaniya qömondonligining Fransiyani tormor etiş va uni uruşdan çiqariş haqidagi möljali barbod böldi, çunki rus qöşinlarining Şarqiy Prussiyaga hujumi bunga ta'sir etdi (1bosqiçda muvaffaqiyat qozongan 1914 y.gi Şarqiy Prussiya operatsiyasi rus armiyasining oğir mağlubiyati b-n tugadi). 1914 y. avg.—sent.da rus qöşinlari Galitsiya jangida AvstriyaVengriya qöşinlarini yengib, Galitsiyaning katta qismini egalladilar, okt. oyida esa Polşadagi AvstriyaVengriya qöşinlarining qarşi hujumini qaytardilar. 1914 y 16 (29) okt.da Germaniya bloki tomonidan Turkiya uruşga kirdi. Zakavkazye, Mesopotamiya, Suriyaning şarqiy çegarasi va Falastinda frontlar vujudga keddi. 1914 y. dek.—1915 y. yanv.da Turkiya armiyasi Zakavkazyeda rus qöşinlaridan mağlubiyatga uçradi. 1915 y. Germaniya blokining 268 diviziyasidan 107 tasi rus frontida edi. Rus qöşinlari çekinib, Galitsiyani, Polşani va Boltiq böyining bir qismini taşlab çiqib ketdilar. 1915 y. 10 (23) mayda Italiya Antantaga qöşildi. 1915 y. 1 (14) okt. da GermaniyaAvstriya bloki tomonidan Bolgariya uruşga kirdi. 1915 y. Germaniya dengiz yöllarining hukmroni bölgan ingliz flotini köplab suv osti janglari yordamida ham holdan toydira olmadi. 1916 y. Germaniyaning Verden r-nida Ğarbiy frontni yorib ötişga urinişi barbod böddi; bu ozmiköpmi rus qöşinlarining Galitsiyada boşlagan muvaffaqiyatli hujumlari natijasi edi. 1916 y. 14 (27) avg .da Antanta tomonida Ruminiya uruşga kirdi, biroq yil oxiriga borib rumin armiyasi tormor qilindi. 1917 y. apr.—may oylarida inglizfransuz armiyalarining utkazgan hujum operatsiyalari natijasiz böldi.
Okt. töntarişidan keyin şöro hukumati uruşayotgan hamma davlatlarga anneksiyalar va kontributsiyalarsiz sulh tuziş haqidagi taklif b-n murojaat qildi. Antanta va AQŞ taklifni rad etdi. Bunday şaroitda şörolar davlati Brest suşi (1918)ni tuzişga majbur böldi. 1918 y. mayidan amerikalik qöşinlar harakat qila boşlagan Ğarbiy frontda (AQŞ 1917 y. apr.da uruşga kirgandi) harbiy harakatlar Germaniya va uning ittifoqçilarining töla mağlubiyati b-n tugadi. 1918 y. 29 sentda Bolgariya, 30 okt.da Turkiya, 3 noyab.da AvstriyaVengriya, 11 noyab.da Germaniya taslim böladi. Parij sulh konferensiyasi (1919—20)da Germaniya va uning ittifokçilari b-n sulh şartnomalarining uzilkesil şartlari işlab çiqildi. Uruşga 38 davlat jalb qilingan edi. Harakatdagi armiyadagilar soni 29 mln. kişidan ortiq bölib, safarbar qilinganlar 74 mln. kişiga yetdi. Uruşgan mamlakatlar 10 mln. kişisini yöqotdi. 20 mlndan ortiq kişi yarador qilindi.
1916 y. 25 iyunda Rossiya imperatori Nikolay II «Imperiyadagi begona xalqlar erkak aholisini harakatdagi armiya r-nida harbiy inşootlar va şuningdek, davlat mudofaasi uçun zarur bölgan boşqa har qanday işlarga jalb qiliş» haqida farmon çiqardi. Şunga binoan Turkiston aholisidan 250 ming kişi majburan mardikorlikka safarbar qilinişi kerak edi. Bu farmon xalq ğazabini qözğab, Turkiston qözğoloni (1916) ga sabab böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИРИНЧИ ЖАҲОН УРУШИ (1914—18) — давлатларнинг икки коалицияси: Марказий давлатлар (Германия, Австрия-Венгрия, Туркия, Болгария) ва Антанта (Россия, Франция, Буюк Британия, Сербия, кейинчалик Япония, Италия, Руминия, АҚШ ва б.; жами 34 давлат) ўртасидаги уруш.
1914 й. 15 (28) июлда Австрия-Венгрия Сараеводаги қотилликаян баҳона сифатида фойдаланиб, Германиянинг тўғридантўғри тазйиқи остида Сербияга уруш эълон қилди. 19 июль (1 авг.) да Германия Россияга, 21 июль (3 авг.) да Францияга; 22 июль (4 авг.)да Буюк Британия Германияга қарши уруш бошлади. 1914 й. 10 (23) авг.да Япония Антанта томонида урушга кирди.
Урушнинг 1ойларида Германия қўмондонлигининг Францияни тормор этиш ва уни урушдан чиқариш ҳақидаги мўлжали барбод бўлди, чунки рус қўшинларининг Шарқий Пруссияга ҳужуми бунга таъсир этди (1босқичда муваффақият қозонган 1914 й.ги Шарқий Пруссия операцияси рус армиясининг оғир мағлубияти б-н тугади). 1914 й. авг.—сент.да рус қўшинлари Галиция жангида АвстрияВенгрия қўшинларини енгиб, Галициянинг катта қисмини эгалладилар, окт. ойида эса Польшадаги АвстрияВенгрия қўшинларининг қарши ҳужумини қайтардилар. 1914 й 16 (29) окт.да Германия блоки томонидан Туркия урушга кирди. Закавказье, Месопотамия, Суриянинг шарқий чегараси ва Фаластинда фронтлар вужудга кедди. 1914 й. дек.—1915 й. янв.да Туркия армияси Закавказьеда рус қўшинларидан мағлубиятга учради. 1915 й. Германия блокининг 268 дивизиясидан 107 таси рус фронтида эди. Рус қўшинлари чекиниб, Галицияни, Польшани ва Болтиқ бўйининг бир қисмини ташлаб чиқиб кетдилар. 1915 й. 10 (23) майда Италия Антантага қўшилди. 1915 й. 1 (14) окт. да ГерманияАвстрия блоки томонидан Болгария урушга кирди. 1915 й. Германия денгиз йўлларининг ҳукмрони бўлган инглиз флотини кўплаб сув ости жанглари ёрдамида ҳам ҳолдан тойдира олмади. 1916 й. Германиянинг Верден р-нида Ғарбий фронтни ёриб ўтишга уриниши барбод бўдди; бу озмикўпми рус қўшинларининг Галицияда бошлаган муваффақиятли ҳужумлари натижаси эди. 1916 й. 14 (27) авг .да Антанта томонида Руминия урушга кирди, бироқ йил охирига бориб румин армияси тормор қилинди. 1917 й. апр.—май ойларида инглизфранцуз армияларининг утказган ҳужум операциялари натижасиз бўлди.
Окт. тўнтаришидан кейин шўро ҳукумати урушаётган ҳамма давлатларга аннексиялар ва контрибуцияларсиз сулҳ тузиш ҳақидаги таклиф б-н мурожаат қилди. Антанта ва АҚШ таклифни рад этди. Бундай шароитда шўролар давлати Брест сущи (1918)ни тузишга мажбур бўлди. 1918 й. майидан америкалик қўшинлар ҳаракат қила бошлаган Ғарбий фронтда (АҚШ 1917 й. апр.да урушга кирганди) ҳарбий ҳаракатлар Германия ва унинг иттифоқчиларининг тўла мағлубияти б-н тугади. 1918 й. 29 сентда Болгария, 30 окт.да Туркия, 3 нояб.да АвстрияВенгрия, 11 нояб.да Германия таслим бўлади. Париж сулҳ конференцияси (1919—20)да Германия ва унинг иттифокчилари б-н сулҳ шартномаларининг узилкесил шартлари ишлаб чиқилди. Урушга 38 давлат жалб қилинган эди. Ҳаракатдаги армиядагилар сони 29 млн. кишидан ортиқ бўлиб, сафарбар қилинганлар 74 млн. кишига етди. Урушган мамлакатлар 10 млн. кишисини йўқотди. 20 млндан ортиқ киши ярадор қилинди.
1916 й. 25 июнда Россия императори Николай II «Империядаги бегона халқлар эркак аҳолисини ҳаракатдаги армия р-нида ҳарбий иншоотлар ва шунингдек, давлат мудофааси учун зарур бўлган бошқа ҳар қандай ишларга жалб қилиш» ҳақида фармон чиқарди. Шунга биноан Туркистон аҳолисидан 250 минг киши мажбуран мардикорликка сафарбар қилиниши керак эди. Бу фармон халқ ғазабини қўзғаб, Туркистон қўзғолони (1916) га сабаб бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.