Birja
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 367–369-b. — ziyouz.com
Birja (gollandça beurs, nem. Burse — hamyon) — bozorni uyuştirişning taşkiliy şakli; tovarlar (tovar birjasi), qimmatbaho qoğozlar (fond birjasi), valyuta (valyuta birjasi) ulgurji savdosi, tovar bölgan iş kuçi oldisotdisi (mehnat birjasi) bozori. Aksariyat hollarda yopiq yoki oçiq aksiyadorlik jamiyati şaklida taşkil etiladi. B.ga birja qömitasi rahbarlik qiladi. Uning huzurida kotirovka komissiyasi iş olib boradi. B.da brokerlar, dilerlar, trey^ derlar faoliyat körsatadi. B. va uning şakllari bozor mexanizmining zaruriy infratuzilmasi hisoblanadi.
Tovar B.si ommaviy tovarlar (don, paxta, metall va b.)ni standartlar yoki namunalar böyiça sotadi. Ayrim B.lar faqat bir guruh tovarlar savdosi böyiça ixtisoslaşadi. Kelişuvlar ma'lum muddatlarga tuziladi (aksariyat 6 oy), natijada tomonlar narxlar farqlaridan köp narsa yutişi yoki yutkazişi mumkin. B. narxlari haqidagi ma'lumotlar kotirovka şaklida muntazam birja byulletenlarida e'lon qilib boriladi.
Özbekistonda 1994 y.dan Respublika tovarxom aşyo B.si (oçiq aksiyadorlik jamiyati) va 1991 y. avg.dan «Uzbekistan» respublika universal agrosanoat B.si, şuningdek respublikada i. ç. vositalari, tovar resurslari oldisotdisi b-n şuğullanadigan «Özulgurjibirjasavdo» — Özbekistonda ulgurji va birja savdosi böyiça Respublika davlataksiyadorlik uyuşmasi (1994 y. mart) faoliyat körsatadi. Şuningdek Respublika köçmas mulk B.sida (1994 i. mart) köçmas mulk (turar joy binolari, yer maydonlari, avtotransport vositalari, bankrot bölgan korxonalar va b. mulklar) kimoşdi va tanlov savdolari orqali sotiladi.
Fond B.si aksiyalar va obligatsiyalar b-n oldisotdi muomalasini olib boradi. Bundam B.larda mamlakatda çiqarilgan qimmatbaho qoğozlar b-n birga çet el qimmatbaho qogozlari ham savdoda qatnaşaveradi. Fond B.sidagi bitişuvlarda qimmatbaho qogozlar haqi savdolaşuvning özida yoki 2—3 kun keyin tölanadi (kassa bitişuvi) yoki hisobkitoblar bir oy muddatda ötkaziladi (muddatli bitişuv). B.da iş körayotganlar qimmatbaho qoğozlarni sotib oliş vaqtidagi kurslar farqidan (muddatda sotiş) katga fonda köradilar. Yirik fond B.lari NyuYork, Tokio, London, Parij, Bazel, Moskva va b. şaharlarda joylaşgan. Özbekistonda «Toşkent» respublika fond B. erkin sotuvga çiqarilgan aksiyalar, veksellar, obligatsiyalar, depozitli sertifikatlar savdosi b-n şuğullanadi (1994 y. apr.da ta ş kil etilgan).
Valyuta B.si valyutalar bozorini ötkazadi va valyutalar kotirovkasini amalga oşiradi. Hoz. şaroitlarda keng kölamli valyuta savdosi yirik banklar örtasida olib boriladi, ammo ayrim mamlakatlarda banklararo valyuta bozori b-n birga maxsus valyuta B.lari ham bor. Özbekiston Respublikasi valyuta birjasi 1992 y. 22 iyunda tuzilgan. Çet el valyutasi savdosini taşkil etiş b-n şuğullanadi. 1994 y. 15 apr.dan muntazam savdo ötkazadi.
Dastlabki B.lar 15—16-a.larda Italiya, Gollandiya, Angliyada paydo bölib, 19-a.ning 2-yarmida juda rivojlandi. Özbekistonda 20-a.ning 20-y.larida B.lar mavjud bölib, ulardan köp ukladli iqtisodiyot şaroitida bozorni davlat tomonidan boşqariş maqsadida foydalanilgan edi. 1991 y.dan mamlakatning bozor iktisodiyotiga utişi davrida Özbekistonda respublika universal tovarfond B.si (1991 y. avg. da tuzilgan), viloyatlarda respublika B.larining bölim va vakolatxonalari hamda mustaqil tovar va tovarxom aşyo B.lari faoliyat boşladi. 1996 y.dan Toşkent ş.da hamma turdagi B. savdolarini utkazişga ixtisoslaşgan va zamonaviy vositalar b-n jihozlangan Respublika Birja markazi işga tuşirildi.
B. savdosi har bir mamlakatda muayyan qonunlar majmui asosida tartibga solinadi. Qonunlar narxlar b-n qalloblik qilişni hampa bankropmiknint oldini oliş maqsadlarini közlaydi. Jahondagi rivojlangan mamlakatlarda keyingi 20 yil içida B. savdosini qonunçilik yöli b-n tartibga soliş kuçaydi. Ilgari köpgina mamlakatlarda B. muomalasi, asosan, B.ning özida işlab çiqilgan meyor hamda qonunlar asosida tartibga solinar edi. AQŞda 1973 y.dan fyuçers B.lari işini barça tovar fyuçers savdosi böyiça komissiya boşqaradi. Uning xodimlari tarkibini Prezident tayinlaydi va Kongress tasdiklaydi. Angliyada 1986 y.gaça tovar B.si faoliyatini Angliya banki kuzatib turgan, 1986 y.dan bu vazifani qimmatbaho qoğozlar va investitsiya böyiça Kengaş bajaradi. Fransiyada bunday boşqariş fyuçers tovar bozori böyiça komissiyaga, Yaponiyada turli vazirliklar (moliya, q. x., taşqi savdo hamda sanoat) ga yuklatilgan. Özbekistonda 1992 y. 2 iyulda «Birjalar va birja faoliyati töğrisida» Qonun qabul qilindi. 1992 y. martdan Vazirlar Mahkamasi qarori b-n B.lar işini muvofiqlaştiruvçi Özbekiston Respublikasi birjalari kengaşi tuzildi, 1995 y. sent.da respublika Moliya vazirligi qoşida Qimmatbaho qoğozlar va fond B.lari böyiça davlat komissiyasi tuzildi. Komissiya qimmatbaho qoğozlar bozorini şakllantiriş, rivojlantiriş, nazorat qiliş va korxonalar hamda davlat boşqaruvi organlarining B.dagi faoliyatini muvofiqlaştiriş böyiça davlat siyosatini amalga oşiradi.
Şerqul Şodmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИРЖА (голландча beurs, нем. Burse — ҳамён) — бозорни уюштиришнинг ташкилий шакли; товарлар (товар биржаси), қимматбаҳо қоғозлар (фонд биржаси), валюта (валюта биржаси) улгуржи савдоси, товар бўлган иш кучи олдисотдиси (меҳнат биржаси) бозори. Аксарият ҳолларда ёпиқ ёки очиқ акциядорлик жамияти шаклида ташкил этилади. Б.га биржа қўмитаси раҳбарлик қилади. Унинг ҳузурида котировка комиссияси иш олиб боради. Б.да брокерлар, дилерлар, трей^ дерлар фаолият кўрсатади. Б. ва унинг шакллари бозор механизмининг зарурий инфратузилмаси ҳисобланади.
Товар Б.си оммавий товарлар (дон, пахта, металл ва б.)ни стандартлар ёки намуналар бўйича сотади. Айрим Б.лар фақат бир гуруҳ товарлар савдоси бўйича ихтисослашади. Келишувлар маълум муддатларга тузилади (аксарият 6 ой), натижада томонлар нархлар фарқларидан кўп нарса ютиши ёки ютказиши мумкин. Б. нархлари ҳақидаги маълумотлар котировка шаклида мунтазам биржа бюллетенларида эълон қилиб борилади.
Ўзбекистонда 1994 й.дан Республика товархом ашё Б.си (очиқ акциядорлик жамияти) ва 1991 й. авг.дан «Узбекистан» республика универсал агросаноат Б.си, шунингдек республикада и. ч. воситалари, товар ресурслари олдисотдиси б-н шуғулланадиган «Ўзулгуржибиржасавдо» — Ўзбекистонда улгуржи ва биржа савдоси бўйича Республика давлатакциядорлик уюшмаси (1994 й. март) фаолият кўрсатади. Шунингдек Республика кўчмас мулк Б.сида (1994 и. март) кўчмас мулк (турар жой бинолари, ер майдонлари, автотранспорт воситалари, банкрот бўлган корхоналар ва б. мулклар) кимошди ва танлов савдолари орқали сотилади.
Фонд Б.си акциялар ва облигациялар б-н олдисотди муомаласини олиб боради. Бундам Б.ларда мамлакатда чиқарилган қимматбаҳо қоғозлар б-н бирга чет эл қимматбаҳо қогозлари ҳам савдода қатнашаверади. Фонд Б.сидаги битишувларда қимматбаҳо қогозлар ҳақи савдолашувнинг ўзида ёки 2—3 кун кейин тўланади (касса битишуви) ёки ҳисобкитоблар бир ой муддатда ўтказилади (муддатли битишув). Б.да иш кўраётганлар қимматбаҳо қоғозларни сотиб олиш вақтидаги курслар фарқидан (муддатда сотиш) катга фонда кўрадилар. Йирик фонд Б.лари НьюЙорк, Токио, Лондон, Париж, Базель, Москва ва б. шаҳарларда жойлашган. Ўзбекистонда «Тошкент» республика фонд Б. эркин сотувга чиқарилган акциялар, векселлар, облигациялар, депозитли сертификатлар савдоси б-н шуғулланади (1994 й. апр.да та ш кил этилган).
Валюта Б.си валюталар бозорини ўтказади ва валюталар котировкасини амалга оширади. Ҳоз. шароитларда кенг кўламли валюта савдоси йирик банклар ўртасида олиб борилади, аммо айрим мамлакатларда банклараро валюта бозори б-н бирга махсус валюта Б.лари ҳам бор. Ўзбекистон Республикаси валюта биржаси 1992 й. 22 июнда тузилган. Чет эл валютаси савдосини ташкил этиш б-н шуғулланади. 1994 й. 15 апр.дан мунтазам савдо ўтказади.
Дастлабки Б.лар 15—16-а.ларда Италия, Голландия, Англияда пайдо бўлиб, 19-а.нинг 2-ярмида жуда ривожланди. Ўзбекистонда 20-а.нинг 20-й.ларида Б.лар мавжуд бўлиб, улардан кўп укладли иқтисодиёт шароитида бозорни давлат томонидан бошқариш мақсадида фойдаланилган эди. 1991 й.дан мамлакатнинг бозор иктисодиётига утиши даврида Ўзбекистонда республика универсал товарфонд Б.си (1991 й. авг. да тузилган), вилоятларда республика Б.ларининг бўлим ва ваколатхоналари ҳамда мустақил товар ва товархом ашё Б.лари фаолият бошлади. 1996 й.дан Тошкент ш.да ҳамма турдаги Б. савдоларини утказишга ихтисослашган ва замонавий воситалар б-н жиҳозланган Республика Биржа маркази ишга туширилди.
Б. савдоси ҳар бир мамлакатда муайян қонунлар мажмуи асосида тартибга солинади. Қонунлар нархлар б-н қаллоблик қилишни ҳампа банкропмикнинт олдини олиш мақсадларини кўзлайди. Жаҳондаги ривожланган мамлакатларда кейинги 20 йил ичида Б. савдосини қонунчилик йўли б-н тартибга солиш кучайди. Илгари кўпгина мамлакатларда Б. муомаласи, асосан, Б.нинг ўзида ишлаб чиқилган меъёр ҳамда қонунлар асосида тартибга солинар эди. АҚШда 1973 й.дан фьючерс Б.лари ишини барча товар фьючерс савдоси бўйича комиссия бошқаради. Унинг ходимлари таркибини Президент тайинлайди ва Конгресс тасдиклайди. Англияда 1986 й.гача товар Б.си фаолиятини Англия банки кузатиб турган, 1986 й.дан бу вазифани қимматбаҳо қоғозлар ва инвестиция бўйича Кенгаш бажаради. Францияда бундай бошқариш фьючерс товар бозори бўйича комиссияга, Японияда турли вазирликлар (молия, қ. х., ташқи савдо ҳамда саноат) га юклатилган. Ўзбекистонда 1992 й. 2 июлда «Биржалар ва биржа фаолияти тўғрисида» Қонун қабул қилинди. 1992 й. мартдан Вазирлар Маҳкамаси қарори б-н Б.лар ишини мувофиқлаштирувчи Ўзбекистон Республикаси биржалари кенгаши тузилди, 1995 й. сент.да республика Молия вазирлиги қошида Қимматбаҳо қоғозлар ва фонд Б.лари бўйича давлат комиссияси тузилди. Комиссия қимматбаҳо қоғозлар бозорини шакллантириш, ривожлантириш, назорат қилиш ва корхоналар ҳамда давлат бошқаруви органларининг Б.даги фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича давлат сиёсатини амалга оширади.
Шерқул Шодмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.