Birlamçi traxeyalilar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 373–374-b. — ziyouz.com
Birlamçi traxeyalilar (Rgotracheata) — onixoforalar (onychophora) tipining, asosan, tropik va mö'tadil mintaqalarda tarqalgan sinfi. Tuzilişi halqali çuvalçanglarga öxşaş. Qurtsimon tanasi böğimlarga (13 dan 43 gaça) bölingan, böğimlarining ikki yonida bir juftdan böğimlarga bölinmagan oddiy oyoqlari va oyoqlarining uçida bir juftdan xitinlaşgan tirnoqçalari bor. Tana uz. 4—15 sm, yupka xitinli kutikula b-n qoplangan. Boşida bir juft uzun möylovi, ular asosida bir juft oddiy közi bor. Boşining pastki tomonida sörğiçlar b-n öralgan oğzi va ikkita oğiz oldi sörğiçlari joylaşgan. Oğzida bir juft xitin plastinkadan iborat jaği böladi. Tana böşligi aralaş (miksotsel). Boş miyasi 3 ta bölimdan iborat. Nafas organi vazifasini sodda tuzilgan, özaro tutaşmagan bir tutam traxeya nayçalari bajaradi. Qon aylaniş sistemasi oçiq. Içagi naysimon, ayiriş organi har bir oyoğining ostki tomonida joylaşgan metanefriydan iborat. Ayrim jinsli, asosan tirik tuğadi. 70 ta turi bor. Jan. va Ğarbiy Afrikada, Markaziy va Jan. Amerikada, Indoneziyada, Avstraliyaning jan. sohillarida, Yangi Zelandiya va Şim. Hindistonda tarqalgan. Toşlar, çirigan yogoçlarning ostida yaşaydi. Yirtqiç, öljasini oğizoldi sörğiçlaridan çiqaradigan yopişqoq suyuq modda yordamida tutadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИРЛАМЧИ ТРАХЕЯЛИЛАР (Ргоtracheata) — онихофоралар (onychophora) типининг, асосан, тропик ва мўътадил минтақаларда тарқалган синфи. Тузилиши ҳалқали чувалчангларга ўхшаш. Қуртсимон танаси бўғимларга (13 дан 43 гача) бўлинган, бўғимларининг икки ёнида бир жуфтдан бўғимларга бўлинмаган оддий оёқлари ва оёқларининг учида бир жуфтдан хитинлашган тирноқчалари бор. Тана уз. 4—15 см, юпка хитинли кутикула б-н қопланган. Бошида бир жуфт узун мўйлови, улар асосида бир жуфт оддий кўзи бор. Бошининг пастки томонида сўрғичлар б-н ўралган оғзи ва иккита оғиз олди сўрғичлари жойлашган. Оғзида бир жуфт хитин пластинкадан иборат жағи бўлади. Тана бўшлиги аралаш (миксоцел). Бош мияси 3 та бўлимдан иборат. Нафас органи вазифасини содда тузилган, ўзаро туташмаган бир тутам трахея найчалари бажаради. Қон айланиш системаси очиқ. Ичаги найсимон, айириш органи ҳар бир оёғининг остки томонида жойлашган метанефрийдан иборат. Айрим жинсли, асосан тирик туғади. 70 та тури бор. Жан. ва Ғарбий Африкада, Марказий ва Жан. Америкада, Индонезияда, Австралиянинг жан. соҳилларида, Янги Зеландия ва Шим. Ҳиндистонда тарқалган. Тошлар, чириган ёгочларнинг остида яшайди. Йиртқич, ўлжасини оғизолди сўрғичларидан чиқарадиган ёпишқоқ суюқ модда ёрдамида тутади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.