Birlaşgan Millatlar Taşkiloti
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 376–378-b. — ziyouz.com
Birlaşgan Millatlar Taşkiloti (BMT) — yer yuzida tinçlikni mustahkamlaş va xavfsizlikni ta'minlaş, davlatlarning özaro hamkorligini rivojlantiriş maqsadida taşkil etilgan xalqaro taşkilot. 1945 y.da tuzilgan. BMTni barpo etiş haqidagi qaror SSSR, AQŞ, Angliya va Xitoy taşqi işlar vazirlarining Moskvadagi kengaşida 1943 y.da, Ustavi esa SanFransisko konferensiyasida 1945 y.da qabul kilindi. BMT Ustaviga dastlab 51 davlat imzo çekkan, 2000 y.da esa ular soni 189 ga yetdi. BMTning doimiy iş örni (ştab kvartirasi) — NyuYork. BMT Ustavida körsatilganidek, u xalqaro tinçlik va xavfsizlikni saqlaş, xalqlarning teng huqukdi bölişi va öz takdirini özi belgilaşi qoidasiga amal qilib, millatlar örtasida döstlik munosabatlarini rivojlantirişni, iktisodiy, ijtimoiy, madaniy muammolarni hal etişda xalqlar örtasida hamkorlik bölişini ta'minlaşni közda tutib, şu umumiy maqsadlarga erişişda millatlar harakatini uyğunlaştirib turadigan markaz hisoblanadi.
2000 y. 6—8 sent.da BMTning 55-sessiyasi doirasida «Ming yillik sammiti» bölib ötdi. Unda 155 dan ortiq mamlakatning davlat va hukumat boşliqlari iştirok etdi. Mazkur anjumanda umumbaşariy ahamiyatga ega bölgan ijtimoiyiktisodiy, ekologiya va xavfsizlikka doyr muammolar muhokama qilinib, yangi yuz yillikning dastlabki yillarida amalga oşirilişi möljallanayotgan tadbirlar belgilandi. Sammit iştirokçilari yakdillik b-n kabul qilgan deklaratsiyada 2015 y.gaça öta qaşşoqlikda yaşayotgan odamlar sonini yarmiga kamaytiriş, orttirilgan immunitet taqçilligi sindromi — OITS (SPID) kasalligining tarkalişini töxtatiş, barça bolalar uçun boşlanğiç ta'lim ni ta'minlaş majburiyatini öz zimmalariga oldilar.
BMT öz a'zolarining suveren tengligiga asoslanadi. BMT davlatlarning içki işlariga aralaşmaydi. Uning Ustavida qayd etilgan barça majburiyatlarni zimmasiga oladigan davlatlar BMTga a'zo böla oladi. Yangi a'zolar BMT Xavfsizlik Kengaşi tavsiyasiga muvofiq, BMT Boş Assambleyasi qarori b-n qabul qilinadi. BMT a'zolari xalqaro nizolarni tinç yöl b-n hal etişlari lozim. Ustav qoidalarini doimo buzib turadigan davlat, Xavfsizlik Kengaşining tavsiyasiga muvofiq, Boş Assambleya karori b-n BMT a'zoligidan çiqariladi. BMTning asosiy organlari: Boş Assambleya, Xavfsizlik Kengaşi, Iktisodiy va ijtimoiy kengaş (EKOSOS), Vasiylik kengaşi, BMT huzuridagi Xalqaro sud va BMT Kotibiyati — Boş kotib va b. xodimlardan iborat. BMT Boş kotiblari: Tryugve Li (Norvegiya, 1946—53), Dag Xammarşeld (Şvetsiya, 1953—61), U Tan (Birma, 1961—71), Kurt Valdxaym (Avstriya, 1972—81), Xavyer Peres de Kuelyar (Peru, 1982—91), Butros Butros Ğoli (Misr, 1992—97), Kofi Anan (Gana, 1998 y.dan). Boş kotibni Xavfsizlik Kengaşi tavsiyasiga muvofiq Boş Assambleya 5 yil muddatga tayinlaydi. Boş kotib har yili BMT işi hakida Boş Assambleyaga hisobot berib turadi, kotibiyat xodimlarini tayinlaydi. BMT va uning organlari barqaror işlaşini ta'minlaşda, Boş Assambleya va BMT boşqa organlari qarorlari amalda bajarilişida yordam beradi. Kotibiyat quyidagi departamentlar va boşqarmalarga bölinadi: Siyosiy masalalar va Xavfsizlik Kengaşi işlari departamenti, Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti, Vasiylik va öz-özini boşqarmaydigan hududlar departamenti, Nazorat boşqarmasi, Xodimlar boşqarmasi, Boş kotibning ma'muriy idorasi, Ijtimoiy axborot boşqarmasi, Konferensiyalarga xizmat qiliş boşqarmasi, Umumiy xizmat boşqarmasi, BMTning Jeneva bölimi. BMT sessiyasi yidda bir marta çaqiriladi. Xavfsizlik Kengaşining yoki BMT a'zolari köpçiligining talabi b-n har qanday masala yuzasidan maxsus sessiyalar çaqirilişi mumkin. BMTning rasmiy tillari — ingliz, fransuz, rus, ispan va xitoy tillari bölib, ingliz, fransuz, ispan tillarida iş yuritiladi.
Özbekiston öz mustaqilligini e'lon qilganidan keyin köp ötmay—1992 y. 2 martda BMTga a'zo böddi. Şu kuni BMT Boş Assambleyasi binosi oldida ÖzRning Davlat bayroği kötarildi. BMTning Toşkentdagi vakolatxonasi oçildi (1993.24.8). BMTda Özbekiston Respublikasi vakolatxonasi iş boşladi. Özbekiston Respublikasi BMTning Ta'lim, fan va madaniyat masalalari b-n şuğullanuvçi taşkiloti — YUNESKOga ham a'zo böldi.
Özbekiston öz ovozi va mavqeiga ega bölgan a'zo sifatida BMT oldiga muhim va dolzarb masalalarni qöyyapti. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning BMT Boş Assambleyasi 48-sessiyasida (1993 y. sent.), BMT taşkil etilganining 50 yilligiga bağişlangan sessiyada (1995 y. okt.), BMT Boş Assambleyasining «Ming yillik sammiti» (2000 y. sent.) da sözlagan nutqlari dunyo jamoatçiligida katta qiziqiş uyğotdi. Xususan, uşbu xalqaro taşkilotning 20-a. sönggidagi eng yirik anjumanida Özbekiston rahbari xalqaro terrorizm va narkobiznes b-n boğliq muammolarni hal etiş; mintaqaviy xavfsizlik, jumladan Markaziy Osiyo mintaqasida barqarorlik va xavfsizlikni ta'minlaş; jahon xavfsizligi tizimini takomillaştiriş, BMT faoliyati va tarkibiy tizimini isloh qilişga taalluqli takliflar b-n çikdi.
Özbekiston Respublikasi BMTning teng huquqli a'zosi sifatida bu eng nufuzli xalkaro taşkilotning maqsad va qoidalariga qat'iy amal qilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИРЛАШГАН МИЛЛАТЛАР ТАШКИЛОТИ (БМТ) — ер юзида тинчликни мустаҳкамлаш ва хавфсизликни таъминлаш, давлатларнинг ўзаро ҳамкорлигини ривожлантириш мақсадида ташкил этилган халқаро ташкилот. 1945 й.да тузилган. БМТни барпо этиш ҳақидаги қарор СССР, АҚШ, Англия ва Хитой ташқи ишлар вазирларининг Москвадаги кенгашида 1943 й.да, Устави эса СанФранциско конференциясида 1945 й.да қабул килинди. БМТ Уставига дастлаб 51 давлат имзо чеккан, 2000 й.да эса улар сони 189 га етди. БМТнинг доимий иш ўрни (штаб квартираси) — НьюЙорк. БМТ Уставида кўрсатилганидек, у халқаро тинчлик ва хавфсизликни сақлаш, халқларнинг тенг ҳуқукди бўлиши ва ўз такдирини ўзи белгилаши қоидасига амал қилиб, миллатлар ўртасида дўстлик муносабатларини ривожлантиришни, иктисодий, ижтимоий, маданий муаммоларни ҳал этишда халқлар ўртасида ҳамкорлик бўлишини таъминлашни кўзда тутиб, шу умумий мақсадларга эришишда миллатлар ҳаракатини уйғунлаштириб турадиган марказ ҳисобланади.
2000 й. 6—8 сент.да БМТнинг 55-сессияси доирасида «Минг йиллик саммити» бўлиб ўтди. Унда 155 дан ортиқ мамлакатнинг давлат ва ҳукумат бошлиқлари иштирок этди. Мазкур анжуманда умумбашарий аҳамиятга эга бўлган ижтимоийиктисодий, экология ва хавфсизликка дойр муаммолар муҳокама қилиниб, янги юз йилликнинг дастлабки йилларида амалга оширилиши мўлжалланаётган тадбирлар белгиланди. Саммит иштирокчилари якдиллик б-н кабул қилган декларацияда 2015 й.гача ўта қашшоқликда яшаётган одамлар сонини ярмига камайтириш, орттирилган иммунитет тақчиллиги синдроми — ОИТС (СПИД) касаллигининг таркалишини тўхтатиш, барча болалар учун бошланғич таълим ни таъминлаш мажбуриятини ўз зиммаларига олдилар.
БМТ ўз аъзоларининг суверен тенглигига асосланади. БМТ давлатларнинг ички ишларига аралашмайди. Унинг Уставида қайд этилган барча мажбуриятларни зиммасига оладиган давлатлар БМТга аъзо бўла олади. Янги аъзолар БМТ Хавфсизлик Кенгаши тавсиясига мувофиқ, БМТ Бош Ассамблеяси қарори б-н қабул қилинади. БМТ аъзолари халқаро низоларни тинч йўл б-н ҳал этишлари лозим. Устав қоидаларини доимо бузиб турадиган давлат, Хавфсизлик Кенгашининг тавсиясига мувофиқ, Бош Ассамблея карори б-н БМТ аъзолигидан чиқарилади. БМТнинг асосий органлари: Бош Ассамблея, Хавфсизлик Кенгаши, Иктисодий ва ижтимоий кенгаш (ЭКОСОС), Васийлик кенгаши, БМТ ҳузуридаги Халқаро суд ва БМТ Котибияти — Бош котиб ва б. ходимлардан иборат. БМТ Бош котиблари: Трюгве Ли (Норвегия, 1946—53), Даг Хаммаршельд (Швеция, 1953—61), У Тан (Бирма, 1961—71), Курт Вальдхайм (Австрия, 1972—81), Хавьер Перес де Куэльяр (Перу, 1982—91), Бутрос Бутрос Ғоли (Миср, 1992—97), Кофи Анан (Гана, 1998 й.дан). Бош котибни Хавфсизлик Кенгаши тавсиясига мувофиқ Бош Ассамблея 5 йил муддатга тайинлайди. Бош котиб ҳар йили БМТ иши ҳакида Бош Ассамблеяга ҳисобот бериб туради, котибият ходимларини тайинлайди. БМТ ва унинг органлари барқарор ишлашини таъминлашда, Бош Ассамблея ва БМТ бошқа органлари қарорлари амалда бажарилишида ёрдам беради. Котибият қуйидаги департаментлар ва бошқармаларга бўлинади: Сиёсий масалалар ва Хавфсизлик Кенгаши ишлари департаменти, Иқтисодий ва ижтимоий масалалар департаменти, Васийлик ва ўз-ўзини бошқармайдиган ҳудудлар департаменти, Назорат бошқармаси, Ходимлар бошқармаси, Бош котибнинг маъмурий идораси, Ижтимоий ахборот бошқармаси, Конференцияларга хизмат қилиш бошқармаси, Умумий хизмат бошқармаси, БМТнинг Женева бўлими. БМТ сессияси йидда бир марта чақирилади. Хавфсизлик Кенгашининг ёки БМТ аъзолари кўпчилигининг талаби б-н ҳар қандай масала юзасидан махсус сессиялар чақирилиши мумкин. БМТнинг расмий тиллари — инглиз, француз, рус, испан ва хитой тиллари бўлиб, инглиз, француз, испан тилларида иш юритилади.
Ўзбекистон ўз мустақиллигини эълон қилганидан кейин кўп ўтмай—1992 й. 2 мартда БМТга аъзо бўдди. Шу куни БМТ Бош Ассамблеяси биноси олдида ЎзРнинг Давлат байроғи кўтарилди. БМТнинг Тошкентдаги ваколатхонаси очилди (1993.24.8). БМТда Ўзбекистон Республикаси ваколатхонаси иш бошлади. Ўзбекистон Республикаси БМТнинг Таълим, фан ва маданият масалалари б-н шуғулланувчи ташкилоти — ЮНЕСКОга ҳам аъзо бўлди.
Ўзбекистон ўз овози ва мавқеига эга бўлган аъзо сифатида БМТ олдига муҳим ва долзарб масалаларни қўйяпти. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг БМТ Бош Ассамблеяси 48-сессиясида (1993 й. сент.), БМТ ташкил этилганининг 50 йиллигига бағишланган сессияда (1995 й. окт.), БМТ Бош Ассамблеясининг «Минг йиллик саммити» (2000 й. сент.) да сўзлаган нутқлари дунё жамоатчилигида катта қизиқиш уйғотди. Хусусан, ушбу халқаро ташкилотнинг 20-а. сўнггидаги энг йирик анжуманида Ўзбекистон раҳбари халқаро терроризм ва наркобизнес б-н боғлиқ муаммоларни ҳал этиш; минтақавий хавфсизлик, жумладан Марказий Осиё минтақасида барқарорлик ва хавфсизликни таъминлаш; жаҳон хавфсизлиги тизимини такомиллаштириш, БМТ фаолияти ва таркибий тизимини ислоҳ қилишга тааллуқли таклифлар б-н чикди.
Ўзбекистон Республикаси БМТнинг тенг ҳуқуқли аъзоси сифатида бу энг нуфузли халкаро ташкилотнинг мақсад ва қоидаларига қатъий амал қилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.