Birlaşgan millatlar taşkilotining inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 379–380-b. — ziyouz.com

Birlaşgan millatlar taşkilotining inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi — BMT Boş Assambleyasi tomonidan 1948 y. 10 dek.da qabul qilingan deklaratsiya. U muqaddima va 30 moddadan iborat bölib, uni qabul qilişdan maqsad har bir inson va davlat mazkur Deklaratsiyani nazarda tutgan holda ma'rifat va ta'lim orqali şu huquq va erkinliklar hurmat qilinişiga kumaklaşişi lozim. Deklaratsiya har bir insonning tabiiy va ajralmas huquq va erkinliklari e'lon etilgan asosiy xalqaro hujjatdir. Şu tariqa xalqaro munosabatlar tarixida birinçi marta insonning hamma rioya etişi zarur bölgan asosiy huquqlari va erkinliklari doirasi belgilab berilgan. Deklaratsiyada «insoniyat oilasining hamma a'zolariga xos qadrqimmatni, ularning teng va ajralmas huquqlarini tan oliş — erkinlik, adolat va yalpi tinçlik negizi» ekanligi e'lon etilgan. Unga köra, umum hurmat va rioya qilişi şart bölgan inson huquklari doirasi şaxsiy, siyosiy hamda ijtimoiyiqtisodiy huquqlardan iboratdir.

Şaxsiy huquklar orasida avvalo har bir kişining hayoti, erkinligi va şaxsiy daxlsizligi huquqi alohida ta'kidlangan. Deklaratsiyaning boşqa qoidalari esa mazkur huquklarni töldiradi. Xususan, heç kim qullikda, zabun holatda tutilmasligi, qiynoqqa yoxud ayovsiz, ğayriinsoniy, odam şa'nini yerga uradigan muomala va jazoga duçor etilmasligi; özboşimçalik b-n qamoqqa olinmasligi, uşlab turilmasligi lozim ekanligi qayd etilgan. Şaxs huquklari sirasiga şaxsiy va oilaviy hayotning, turar joyning daxlsizligi huquqi, yozişmalarni sir saklaş huquqi, öz şa'ni va obrösini himoya qiliş huquqi, odil sudlov tomonidan muhofaza etiliş huquki kabilar kiradi (3— 5, 8—12moddalar).

Deklaratsiyada insonning quyidagi siyosiy huquklari hamda erkinliklari ham ta'kidlangan: fiqolaş, vijdon, din erkinligi; e'tiqod erkinligi va uni erkin ifodalaş huquqi; tinç yiğilişlar ötkaziş hamda uyuşmalarga a'zo böliş h>'kuqi; öz mamlakatini boşqarişda qatnaşiş huquqi; yaşirin ovoz beriş yöli b-n umumiy va teng saylaş huquqi; erkin ravişda köçib yuriş hamda öziga turar joy tanlaş huquqi; boşpana huquqi; milliy yoki diniy alomat böyiça heç bir çeklovsiz nikohdan ötiş va oila quriş huquqi; mulkka egalik qiliş huquqi (13—21moddalar).

Mehnat qiliş huquqi, adolatli va yetarli ravişda takdirlaniş hamda mehnat uçun teng mehnat haqi oliş huquqi, kasaba uyuşmalari tuziş huquqi; dam oliş huquqi; ijtimoiy ta'minlaniş huquqi; onalik va bolalikni alohida himoyalaş huquqi; ta'lim oliş va madaniy hayotda qatnaşiş huquqi (22—27moddalar) insonning asosiy ijtimoiyiqtisodiy huquqlari hisoblanadi.

Deklaratsiyada inson manfaatlarining ustuvorligi quyidagi tamoyillarda öz aksini topgan: inson huquqlarini hurmat qiliş, inson huquqlarining tengligi, inson erkinliklari, inson huquqlarini amalga oşirişning demokratik jarayoni, inson huquqlarini ta'minlaşning adolatligi. Deklaratsiyada e'lon etilgan mazkur inson huquqlariga oid tamoyillarga kura barça kişilar erkin tuğiladi va öz qadrqimmati hamda huquqlari jihatdan teng bölib, ular qonun oldida teng va qonun tomonidan babbaravar himoyalaniş huquqiga ega (1, 2, 7moddalar).

Mazkur Deklaratsiya qoidalari davlat yoki ayrim şaxslar tomonidan inson huquqlarini buziş uçun işlatilişi mumkin emas. Har bir şaxs uçun özgalarning huquq va erkinliklarini hurmat qiliş jamiyat a'zolarining burçidir.

Uşbu Deklaratsiya mustaqil Özbekiston Respublikasi imzolagan birinçi xalqaro hujjatdir (1991 y. 30 sent.). Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining «Inson va fukarolarning asosiy huquklari, erkinliklari va burçlari» deb atalgan 2bölimi mazkur Deklaratsiya talablariga töla moye bölib, unda ÖzR barça fuqarolari teng huquq va erkinliklarga ega bölişi, jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib çiqişi, e'tiqodi, şaxsi va ijtimoiy mavqeidan qati nazar, qonun oddida tengligi ta'kidlangan. Respublikada inson huquqlariga oid 100 dan ortiq qonunlar qabul qilingan va ular xalqaro meyorlar va andozalarga muvofiqlaştirilgan. «Inson huquqlari böyiça Oliy Majlis vakili (ombudsmen) töğrisida» qonun qabul qilingan (1997 y. 24 apr.). Inson hukuqlariga rioya etilişi ustidan monitoring va nazoratni ta'minlovçi milliy intlar — Inson huquqlari böyiça milliy markaz va Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti işlab turibdi. Toşkent ş.da hukumatga qaraşli bölmagan «Xyuman Rayts Votç Xelsinki» xalqaro taşkilotining vakili, çet el ommaviy axborot vositalarining vakillari faoliyat körsatmoqda hamda huquqni muhofaza qiluvçi boşqa xalqaro taşkilotlar b-n yaqin aloqa örnatilgan.

Akmal Saidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИРЛАШГАН МИЛЛАТЛАР ТАШКИЛОТИНИНГ ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ УМУМИЙ ДЕКЛАРАЦИЯСИ — БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1948 й. 10 дек.да қабул қилинган декларация. У муқаддима ва 30 моддадан иборат бўлиб, уни қабул қилишдан мақсад ҳар бир инсон ва давлат мазкур Декларацияни назарда тутган ҳолда маърифат ва таълим орқали шу ҳуқуқ ва эркинликлар ҳурмат қилинишига кумаклашиши лозим. Декларация ҳар бир инсоннинг табиий ва ажралмас ҳуқуқ ва эркинликлари эълон этилган асосий халқаро ҳужжатдир. Шу тариқа халқаро муносабатлар тарихида биринчи марта инсоннинг ҳамма риоя этиши зарур бўлган асосий ҳуқуқлари ва эркинликлари доираси белгилаб берилган. Декларацияда «инсоният оиласининг ҳамма аъзоларига хос қадрқимматни, уларнинг тенг ва ажралмас ҳуқуқларини тан олиш — эркинлик, адолат ва ялпи тинчлик негизи» эканлиги эълон этилган. Унга кўра, умум ҳурмат ва риоя қилиши шарт бўлган инсон ҳуқуклари доираси шахсий, сиёсий ҳамда ижтимоийиқтисодий ҳуқуқлардан иборатдир.

Шахсий ҳуқуклар орасида аввало ҳар бир кишининг ҳаёти, эркинлиги ва шахсий дахлсизлиги ҳуқуқи алоҳида таъкидланган. Декларациянинг бошқа қоидалари эса мазкур ҳуқукларни тўлдиради. Хусусан, ҳеч ким қулликда, забун ҳолатда тутилмаслиги, қийноққа ёхуд аёвсиз, ғайриинсоний, одам шаънини ерга урадиган муомала ва жазога дучор этилмаслиги; ўзбошимчалик б-н қамоққа олинмаслиги, ушлаб турилмаслиги лозим эканлиги қайд этилган. Шахс ҳуқуклари сирасига шахсий ва оилавий ҳаётнинг, турар жойнинг дахлсизлиги ҳуқуқи, ёзишмаларни сир саклаш ҳуқуқи, ўз шаъни ва обрўсини ҳимоя қилиш ҳуқуқи, одил судлов томонидан муҳофаза этилиш ҳуқуки кабилар киради (3— 5, 8—12моддалар).

Декларацияда инсоннинг қуйидаги сиёсий ҳуқуклари ҳамда эркинликлари ҳам таъкидланган: фиқолаш, виждон, дин эркинлиги; эътиқод эркинлиги ва уни эркин ифодалаш ҳуқуқи; тинч йиғилишлар ўтказиш ҳамда уюшмаларга аъзо бўлиш ҳ>’куқи; ўз мамлакатини бошқаришда қатнашиш ҳуқуқи; яширин овоз бериш йўли б-н умумий ва тенг сайлаш ҳуқуқи; эркин равишда кўчиб юриш ҳамда ўзига турар жой танлаш ҳуқуқи; бошпана ҳуқуқи; миллий ёки диний аломат бўйича ҳеч бир чекловсиз никоҳдан ўтиш ва оила қуриш ҳуқуқи; мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи (13—21моддалар).

Меҳнат қилиш ҳуқуқи, адолатли ва етарли равишда такдирланиш ҳамда меҳнат учун тенг меҳнат ҳақи олиш ҳуқуқи, касаба уюшмалари тузиш ҳуқуқи; дам олиш ҳуқуқи; ижтимоий таъминланиш ҳуқуқи; оналик ва болаликни алоҳида ҳимоялаш ҳуқуқи; таълим олиш ва маданий ҳаётда қатнашиш ҳуқуқи (22—27моддалар) инсоннинг асосий ижтимоийиқтисодий ҳуқуқлари ҳисобланади.

Декларацияда инсон манфаатларининг устуворлиги қуйидаги тамойилларда ўз аксини топган: инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилиш, инсон ҳуқуқларининг тенглиги, инсон эркинликлари, инсон ҳуқуқларини амалга оширишнинг демократик жараёни, инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг адолатлиги. Декларацияда эълон этилган мазкур инсон ҳуқуқларига оид тамойилларга кура барча кишилар эркин туғилади ва ўз қадрқиммати ҳамда ҳуқуқлари жиҳатдан тенг бўлиб, улар қонун олдида тенг ва қонун томонидан баббаравар ҳимояланиш ҳуқуқига эга (1, 2, 7моддалар).

Мазкур Декларация қоидалари давлат ёки айрим шахслар томонидан инсон ҳуқуқларини бузиш учун ишлатилиши мумкин эмас. Ҳар бир шахс учун ўзгаларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳурмат қилиш жамият аъзоларининг бурчидир.

Ушбу Декларация мустақил Ўзбекистон Республикаси имзолаган биринчи халқаро ҳужжатдир (1991 й. 30 сент.). Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг «Инсон ва фукароларнинг асосий ҳуқуклари, эркинликлари ва бурчлари» деб аталган 2бўлими мазкур Декларация талабларига тўла мое бўлиб, унда ЎзР барча фуқаролари тенг ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлиши, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахси ва ижтимоий мавқеидан қатьи назар, қонун оддида тенглиги таъкидланган. Республикада инсон ҳуқуқларига оид 100 дан ортиқ қонунлар қабул қилинган ва улар халқаро меъёрлар ва андозаларга мувофиқлаштирилган. «Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий Мажлис вакили (омбудсмен) тўғрисида» қонун қабул қилинган (1997 й. 24 апр.). Инсон ҳукуқларига риоя этилиши устидан мониторинг ва назоратни таъминловчи миллий интлар — Инсон ҳуқуқлари бўйича миллий марказ ва Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти ишлаб турибди. Тошкент ш.да ҳукуматга қарашли бўлмаган «Хьюман Райтс Вотч Хельсинки» халқаро ташкилотининг вакили, чет эл оммавий ахборот воситаларининг вакиллари фаолият кўрсатмоқда ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи бошқа халқаро ташкилотлар б-н яқин алоқа ўрнатилган.

Акмал Саидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.