Bitumlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 390-b. — ziyouz.com
Bitumlar (lot. bitumen — tog smolasi, qatron) — uglevodorodlar va ularning azotli, kislorodli, oltingugurtli hamda tarkibida metall tutgan hosilalarining qattiq yoki smolasimon aralaşmalari. B. suvda erimaydi, benzol, trixloretan va b. organik erituvçilarda töliq yoki qisman eriydi. Ziçligi 950— 1500 kg/m3. Tabiiy B.— qazilma yoqilğilarning tarkibiy qismi. Ularga neft zaxiralarida mutanosiblikning buzilişi natijasida neftning kimyoviy yoki biokimyoviy oksidlanişidan hosil böladigan tabiiy hosilalari, mas, asfalt, keritlar, maltalar, ozokeritlar va b. kiradi.
Sun'iy (mexanik) B.— neft, toşkömir va slanetslarni kayta işlaş jarayonida hosil böladigan koldik mahsulotlar. Tarkibi tabiiy B.ga yaqin. Neft B.iga eruvçanligi turliça bölgan quyidagi guruhlar kiradi: 1) asfaltenlar (eng yuqori molekulali neft birikmalari) — xloroformda yaxşi eriydi, spirt, efir, atsetonda er.imaydi; 2) asfaltogen kislotalar — spirtda, xloroformda eriydigan, benzinda yomon eriydigan smolasimon moddalar; 3) neytral smolalar — neft moylari, benzol, efir, xloroformda eriydigan moddalar; 4) neft moylari; 5) karbenlar (yuqori molekulali moddalar) — asfaltenlarning oltingugurt iştirokida ziçlaşuvi natijasida hosil böladigan moddalar; 6) karboidlar — organik erituvçilarda erimaydigan moddalar. Asfaltenlar B.ning qattiqligi va yumşaş haroratini, smolalar ularning elastiklik va yopişqoqlik xususiyatini, moylar esa sovuqqa çidamligini oşiradi.
Torf, toşkömir va slanetslarni spirtbenzol aralaşmasi (1:1) b-n qayta işlaş jarayonida 10—12% miqdorida B. hosil böladi. Bunday B. sariq, jigarrang yoki qora rangli kattik moysimon yoxud smolasimon moddalar bölib, ularning elementar tarkibida 75—87% uglerod va 7—12% vodorod böladi. B. va ular asosida olingan mahsulotlar (asfaltbetonlar, asfaltpolimerbetonlar, ruberoidlar, bitum loklar, bitum emulsiyalar, germetiklovçi moddalar va b.) aerodromlar va avtomobil yöllari yuzasini koplaşda, platinalar, kanallar va yöl qurilişida, quvurlar yuzasini qoplaşda, elektr texnikasida, turli kabel va izolyatsiya materiallarini tayyorlaşda, tom yopiş materiallari sifatida va b.da qöllaniladi.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИТУМЛАР (лот. bitumen — тог смоласи, қатрон) — углеводородлар ва уларнинг азотли, кислородли, олтингугуртли ҳамда таркибида металл тутган ҳосилаларининг қаттиқ ёки смоласимон аралашмалари. Б. сувда эримайди, бензол, трихлорэтан ва б. органик эритувчиларда тўлиқ ёки қисман эрийди. Зичлиги 950— 1500 кг/м3. Табиий Б.— қазилма ёқилғиларнинг таркибий қисми. Уларга нефть захираларида мутаносибликнинг бузилиши натижасида нефтнинг кимёвий ёки биокимёвий оксидланишидан ҳосил бўладиган табиий ҳосилалари, мас, асфальт, керитлар, мальталар, озокеритлар ва б. киради.
Сунъий (механик) Б.— нефть, тошкўмир ва сланецларни кайта ишлаш жараёнида ҳосил бўладиган колдик маҳсулотлар. Таркиби табиий Б.га яқин. Нефть Б.ига эрувчанлиги турлича бўлган қуйидаги гуруҳлар киради: 1) асфальтенлар (энг юқори молекулали нефть бирикмалари) — хлороформда яхши эрийди, спирт, эфир, ацетонда эр.имайди; 2) асфальтоген кислоталар — спиртда, хлороформда эрийдиган, бензинда ёмон эрийдиган смоласимон моддалар; 3) нейтрал смолалар — нефть мойлари, бензол, эфир, хлороформда эрийдиган моддалар; 4) нефть мойлари; 5) карбенлар (юқори молекулали моддалар) — асфальтенларнинг олтингугурт иштирокида зичлашуви натижасида ҳосил бўладиган моддалар; 6) карбоидлар — органик эритувчиларда эримайдиган моддалар. Асфальтенлар Б.нинг қаттиқлиги ва юмшаш ҳароратини, смолалар уларнинг эластиклик ва ёпишқоқлик хусусиятини, мойлар эса совуққа чидамлигини оширади.
Торф, тошкўмир ва сланецларни спиртбензол аралашмаси (1:1) б-н қайта ишлаш жараёнида 10—12% миқдорида Б. ҳосил бўлади. Бундай Б. сариқ, жигарранг ёки қора рангли каттик мойсимон ёхуд смоласимон моддалар бўлиб, уларнинг элементар таркибида 75—87% углерод ва 7—12% водород бўлади. Б. ва улар асосида олинган маҳсулотлар (асфальтбетонлар, асфальтполимербетонлар, рубероидлар, битум локлар, битум эмульсиялар, герметикловчи моддалар ва б.) аэродромлар ва автомобиль йўллари юзасини коплашда, платиналар, каналлар ва йўл қурилишида, қувурлар юзасини қоплашда, электр техникасида, турли кабель ва изоляция материалларини тайёрлашда, том ёпиш материаллари сифатида ва б.да қўлланилади.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.