Bixeviorizm
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 391-b. — ziyouz.com
Bixeviorizm (ing. behaviour xulq) — 19-a.ning oxiri — 20-a.dagi amerika psixologiyasining yetakçi oqimlaridan biri. B. ta'limoti asosida odam va hayvon xulqida taşqi muhitdan böladigan ta'sir, qözğatuvçi (stimul)ga javoban yuzaga keladigan xattiharakat va unga taalluqli nutqiy va hissiy javoblarning majmui yotadi. B. introspektiv psixologiya inqirozi şaroitida va hayvonlar psixikasini eksperimental tadqiq qiliş ta'siri ostida yuzaga kelgan. Çunki bunday tadqiqotlarda inson psixikasini örganişda yetakçi bölgan öz-özini kuzatiş metodidan foydalanib bölmagan, şuninguçun hayvonlarga nazorat qilib turiladigan turkum ta'sirlar körsatiş va bu ta'sirlarga hayvonlar tomonidan beriladigan (berilayotgan) javob reaksiyalarini qayd etib borişga asoslangan tajriba metodikasi işlab çiqilgan. Söng bu metodika odam psixologiyasini ham örganişga köçirilgan. Pozitivizm falsafasi tamoyillari B.ning umummetodologik asosi bölib xizmat qilgan. Bu tamoyilga köra, fan, bevosita kuzatib bölmaydigan ongni emas, balki faqat bevosita kuzatsa böladigan narsalarnigina qayd etişi lozim. B. nuqtai nazaridan xulq «stimul— reaksiya» (S—R) aloqalarining majmui sifatida talqin qilingan (tuşunilgan). B.ning ilk ğoyalari E. Torndayk (1874— 1949) asarlarida öz aksini topgan. B. dasturi va şu atamaning özi birinçi bor J. B. Uotson tomonidan taklif etilgan (1913). B. ilmiy asoslarining şakllanişiga V. M. Bexterev va I. P. Pavlovlarning işlari katta ta'sir körsatgan.
B. ta'limotiga köra, odamda, u tuğilgan vaqtda nisbatan oz (kam) sonli xulqning tuğma tizimlari (nafas oliş, yutiş va ş. k.) mavjud böladi va keyinçalik şular ustiga ança murakkabroq xulq jarayonlari qöşilib boradi. Muvaffaqiyatli reaksiyalar mustahkamlanib boradi va keyinçalik ham «effekt qonuni»ning qayta tiklanişi an'anasiga ega böladi. Reaksiyalarning mustahkamlanib borişi «maşklar qonuniga» böysunadi, ya'ni bir xil stimullarga javoban bir xil reaksiyalarning qaytaqayta takrorlanaverişi natijasida bu reaksiyalar öz-özidan yuzaga çiqaveradigan bölib qoladi.
B. 20-a.ning 20-y.larida yuksak darajada rivojlandi. B. atamasi va tadqiqot metodikalarining asosiy ğoyalari antropologiya, sotsiologiya va ped.ga ham tatbiq etildi. Xulqni örganiş borasida bir-biri b-n boğliq bu fanlar Amerikada bixevioral fanlar deb ataladigan umumiy nom olgan. Hozir köp hollarda B. ğoyalari saqlanib qolgan, 2-jahon uruşidan keyin B. an'analari qator tadqiqotlar, şuningdek dasturli ta'lim (Skinner) deb nomlangan amerika konsepsiyalarida davom ettirilgan.
Hoz. zamon psixologiyasida B. jiddiy tanqid ham qilinadi. Buning sababi B.da ong, tafakkur, iroda va ş. k. asosiy tuşunçalar psixologiyadan çetlaştiriladi, psixikaning ijtimoiylik tabiati inkor qilinadi va şularning oqibatida inson xulqi soddalaştirilib yuboriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИХЕВИОРИЗМ (инг. behaviour хулқ) — 19-а.нинг охири — 20-а.даги америка психологиясининг етакчи оқимларидан бири. Б. таълимоти асосида одам ва ҳайвон хулқида ташқи муҳитдан бўладиган таъсир, қўзғатувчи (стимул)га жавобан юзага келадиган хаттиҳаракат ва унга тааллуқли нутқий ва ҳиссий жавобларнинг мажмуи ётади. Б. интроспектив психология инқирози шароитида ва ҳайвонлар психикасини экспериментал тадқиқ қилиш таъсири остида юзага келган. Чунки бундай тадқиқотларда инсон психикасини ўрганишда етакчи бўлган ўз-ўзини кузатиш методидан фойдаланиб бўлмаган, шунингучун ҳайвонларга назорат қилиб туриладиган туркум таъсирлар кўрсатиш ва бу таъсирларга ҳайвонлар томонидан бериладиган (берилаётган) жавоб реакцияларини қайд этиб боришга асосланган тажриба методикаси ишлаб чиқилган. Сўнг бу методика одам психологиясини ҳам ўрганишга кўчирилган. Позитивизм фалсафаси тамойиллари Б.нинг умумметодологик асоси бўлиб хизмат қилган. Бу тамойилга кўра, фан, бевосита кузатиб бўлмайдиган онгни эмас, балки фақат бевосита кузатса бўладиган нарсаларнигина қайд этиши лозим. Б. нуқтаи назаридан хулқ «стимул— реакция» (S—R) алоқаларининг мажмуи сифатида талқин қилинган (тушунилган). Б.нинг илк ғоялари Э. Торндайк (1874— 1949) асарларида ўз аксини топган. Б. дастури ва шу атаманинг ўзи биринчи бор Ж. Б. Уотсон томонидан таклиф этилган (1913). Б. илмий асосларининг шаклланишига В. М. Бехтерев ва И. П. Павловларнинг ишлари катта таъсир кўрсатган.
Б. таълимотига кўра, одамда, у туғилган вақтда нисбатан оз (кам) сонли хулқнинг туғма тизимлари (нафас олиш, ютиш ва ш. к.) мавжуд бўлади ва кейинчалик шулар устига анча мураккаброқ хулқ жараёнлари қўшилиб боради. Муваффақиятли реакциялар мустаҳкамланиб боради ва кейинчалик ҳам «эффект қонуни»нинг қайта тикланиши анъанасига эга бўлади. Реакцияларнинг мустаҳкамланиб бориши «машклар қонунига» бўйсунади, яъни бир хил стимулларга жавобан бир хил реакцияларнинг қайтақайта такрорланавериши натижасида бу реакциялар ўз-ўзидан юзага чиқаверадиган бўлиб қолади.
Б. 20-а.нинг 20-й.ларида юксак даражада ривожланди. Б. атамаси ва тадқиқот методикаларининг асосий ғоялари антропология, социология ва пед.га ҳам татбиқ этилди. Хулқни ўрганиш борасида бир-бири б-н боғлиқ бу фанлар Америкада бихевиорал фанлар деб аталадиган умумий ном олган. Ҳозир кўп ҳолларда Б. ғоялари сақланиб қолган, 2-жаҳон урушидан кейин Б. анъаналари қатор тадқиқотлар, шунингдек дастурли таълим (Скиннер) деб номланган америка концепцияларида давом эттирилган.
Ҳоз. замон психологиясида Б. жиддий танқид ҳам қилинади. Бунинг сабаби Б.да онг, тафаккур, ирода ва ш. к. асосий тушунчалар психологиядан четлаштирилади, психиканинг ижтимоийлик табиати инкор қилинади ва шуларнинг оқибатида инсон хулқи соддалаштирилиб юборилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.