Bobil

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 407–408-b. — ziyouz.com

Bobil (Vavilon) — Mesopotamiyaning jan. qismi (hoz. Iroq hududi)da mil. av. 2-ming yillikning boşidan mil. av. 538 y.gaça mavjud bölgan qad. davlat. Markaziy şahri Bobil nomidan olingan. Mil. av. 3-ming yillikda Mesopotamiyada şahar-davlatlar (Uruk, Kiş, Ur, Lagaş va b.) paydo bölgan edi. Bobil ş. vujudga kelmasdan oldin Dajla va Furot daryolari orasida — Şumer va Akkad davlatlari mavjud bölgan. Mil. av. 21-a. oxirida köçmançi semit (somiy) qabilalaridan biri amoriylar Akkadning katta bir qismini bosib olgaç, qudratli davlat barpo etib, Bobil ş.ni markaz qilganlar. Şu davrda elamliklar ham Şumerda örnaşib olgan. Mesopotamiyada hukmron böliş uçun amoriylar b-n elam qabilalari örtasidagi kuraşda amoriylar ğolib çiqqan. Qad. B. podşoligida amoriylar sulolasi (mil. av. 1894— 1518) mustahkamlanib olgan. Bu sulola podşolaridan Xammurapi (mil. av. 1792—1750) Şumerni ham öz davlatiga qöşib olgan. Mustabid davlatni mustahkamlaş maqsadida Xammurapi buyruği b-n yuqori tabaqalarning manfaatini qöriqlaşga qaratilgan qonunlar majmuasi tuzilgan. Bu qonunlar yerga egalik, savdo-sotiq, qulçilik, iqtisodiyijtimoiy munosabatlarni tartibga solgan. 247 moddadan iborat qonunlar töplami bazalt ustuniga arxaik mixxat b-n yozilgan. B. davlatining eng ravnaq topgan davri — Xammurapi hukmronligi davridir. Xammurapidan keyin B. davlati tuşkunlikka yuz tuta boşlagan.

Mil.av. 1518 y.da kassitlar Mesopotamiyaga bostirib kirib, B.da öz hukmronligini örnatgan. Kassitlar sulolasi davrida (mil. av. 1518— 1204) çorvaçilik rivojlangan, qöşni Misr davlati b-n savdo va diplomatik munosabatlar örnatilgan. Bu davrda ossuriyaliklar va elamliklar bir neça marta B.ga hujum qilgan. Şundan keyin B. siyosiy jihatdangina emas, balki madaniy jihatdan ham tuşkunlikka uçray boşlagan.

Mil. av. 7-a.da B. ossuriyaliklar tomonidan ikki marta (689 va 648 y.lar) vayron etilgan. Mil. av. 626 y. Ossuriyaning B.dagi noibi, xaldeylar qavmidan bölgan Nabopalasar Ossuriyadan ajrab çiqib özini B. podşosi deb atagan. Şu vaktdan Yangi B. podşoligi yoki Xaldey davri (mil. av. 626— 538) boşlanadi. Nabopalasar Midiya podşosi Kiaksarga Ossuriya b-n uruşida yordam berib Ossuriya davlati xududini u b-n bölişib olgan. Nabopalasarning öğli Navuxodonosor II (Şarq adabiyotida «Buxtunnasr») (mil. av. 604— 562) misrliklarni Old Osiyodan batamom siqib çiqargan. Mil. av. 586 y. Kuddusni vayron qilgan, Yahudiya B. viloyatiga aylangan, 574 y. Tirni egallagan. Yangi B. podşoligi davrida Bobil ş. ijtimoiyiktisodiy jihatdan taraqqiy etgan, savdo, xunarmandçilik, binokorlik rivojlangan eng yirik şaharlardan biriga aylangan. Navuxodonosor kurgan dabdabali binolarning xarobalari hozirgaça sakdanib kelgan. «Bobil» deb yuritiladigan tepalik kazilganida, katta bir saroy xarobasi, «qasr» tepaçasi qazilganda Navuxodonosor zamonidan qolgan ajoyib binolar topildi. Ularning devorlari gullar solingan sirli koşinlar b-n bezatilgan. Diniy marosimlarda yuriladigan muqaddas yöl ham şu saroy yonidan ötgan. Bu yölga toşdan yönilgan plitalar yotqizilgan, plitalarda mixxatlar saqlangan. Navuxodonosor davrida B. podşoligi öz taraqqiyotining ikkinçi yuksaliş davriga çiqqan. 555 y.dagi davlat özgarişidan söng B. taxtiga ötqazilgan Nabonid (mil. av. 555—538) mamlakatning bir butunligini saqlaş uçun harakat qiddi, lekin axomaniylar podşosi Kir //mil.av. 538 y.da B.ni öz davlatiga qöşib oldi. B. podşoligi şu tariqa kuladi.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОБИЛ (Вавилон) — Месопотамиянинг жан. қисми (ҳоз. Ироқ ҳудуди)да мил. ав. 2-минг йилликнинг бошидан мил. ав. 538 й.гача мавжуд бўлган қад. давлат. Марказий шаҳри Бобил номидан олинган. Мил. ав. 3-минг йилликда Месопотамияда шаҳар-давлатлар (Урук, Киш, Ур, Лагаш ва б.) пайдо бўлган эди. Бобил ш. вужудга келмасдан олдин Дажла ва Фурот дарёлари орасида — Шумер ва Аккад давлатлари мавжуд бўлган. Мил. ав. 21-а. охирида кўчманчи семит (сомий) қабилаларидан бири аморийлар Аккаднинг катта бир қисмини босиб олгач, қудратли давлат барпо этиб, Бобил ш.ни марказ қилганлар. Шу даврда эламликлар ҳам Шумерда ўрнашиб олган. Месопотамияда ҳукмрон бўлиш учун аморийлар б-н элам қабилалари ўртасидаги курашда аморийлар ғолиб чиққан. Қад. Б. подшолигида аморийлар сулоласи (мил. ав. 1894— 1518) мустаҳкамланиб олган. Бу сулола подшоларидан Хаммурапи (мил. ав. 1792—1750) Шумерни ҳам ўз давлатига қўшиб олган. Мустабид давлатни мустаҳкамлаш мақсадида Хаммурапи буйруғи б-н юқори табақаларнинг манфаатини қўриқлашга қаратилган қонунлар мажмуаси тузилган. Бу қонунлар ерга эгалик, савдо-сотиқ, қулчилик, иқтисодийижтимоий муносабатларни тартибга солган. 247 моддадан иборат қонунлар тўплами базальт устунига архаик миххат б-н ёзилган. Б. давлатининг энг равнақ топган даври — Хаммурапи ҳукмронлиги давридир. Хаммурапидан кейин Б. давлати тушкунликка юз тута бошлаган.

Мил.ав. 1518 й.да касситлар Месопотамияга бостириб кириб, Б.да ўз ҳукмронлигини ўрнатган. Касситлар сулоласи даврида (мил. ав. 1518— 1204) чорвачилик ривожланган, қўшни Миср давлати б-н савдо ва дипломатик муносабатлар ўрнатилган. Бу даврда оссурияликлар ва эламликлар бир неча марта Б.га ҳужум қилган. Шундан кейин Б. сиёсий жиҳатдангина эмас, балки маданий жиҳатдан ҳам тушкунликка учрай бошлаган.

Мил. ав. 7-а.да Б. оссурияликлар томонидан икки марта (689 ва 648 й.лар) вайрон этилган. Мил. ав. 626 й. Оссуриянинг Б.даги ноиби, халдейлар қавмидан бўлган Набопаласар Оссуриядан ажраб чиқиб ўзини Б. подшоси деб атаган. Шу вактдан Янги Б. подшолиги ёки Халдей даври (мил. ав. 626— 538) бошланади. Набопаласар Мидия подшоси Киаксарга Оссурия б-н урушида ёрдам бериб Оссурия давлати худудини у б-н бўлишиб олган. Набопаласарнинг ўғли Навуходоносор II (Шарқ адабиётида «Бухтуннаср») (мил. ав. 604— 562) мисрликларни Олд Осиёдан батамом сиқиб чиқарган. Мил. ав. 586 й. Куддусни вайрон қилган, Яҳудия Б. вилоятига айланган, 574 й. Тирни эгаллаган. Янги Б. подшолиги даврида Бобил ш. ижтимоийиктисодий жиҳатдан тараққий этган, савдо, хунармандчилик, бинокорлик ривожланган энг йирик шаҳарлардан бирига айланган. Навуходоносор курган дабдабали биноларнинг харобалари ҳозиргача сакданиб келган. «Бобил» деб юритиладиган тепалик казилганида, катта бир сарой харобаси, «қаср» тепачаси қазилганда Навуходоносор замонидан қолган ажойиб бинолар топилди. Уларнинг деворлари гуллар солинган сирли кошинлар б-н безатилган. Диний маросимларда юриладиган муқаддас йўл ҳам шу сарой ёнидан ўтган. Бу йўлга тошдан йўнилган плиталар ётқизилган, плиталарда миххатлар сақланган. Навуходоносор даврида Б. подшолиги ўз тараққиётининг иккинчи юксалиш даврига чиққан. 555 й.даги давлат ўзгаришидан сўнг Б. тахтига ўтқазилган Набонид (мил. ав. 555—538) мамлакатнинг бир бутунлигини сақлаш учун ҳаракат қидди, лекин ахоманийлар подшоси Кир //мил.ав. 538 й.да Б.ни ўз давлатига қўшиб олди. Б. подшолиги шу тариқа кулади.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.