Bobil-Ossuriya madaniyati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408–415-b. — ziyouz.com
Bobil-Ossuriya madaniyati — qadimda (mil. av. 4—1-ming yillik) Mesopotamiya (hoz. Iroq hududi)da yaşagan va Şumer, Akkad, Bobil va Ossuriya kabi yirik davlatlar barpo etgan xalqlar — şumerlar va akkadlar, bobilliklar va ossuriyaliklar madaniyati; bir tomondan kjsak darajada taraqqiy etgan ilmfan, adabiyot va san'at hamda boşqa tomondan diniy mafkuraning ustuvor bölganligi b-n ajralib turgan.
Bu xalqlarning moddiy madaniyati nisbatan yuqori darajada bölgan. Birok toş qurollar faqat mil.av. 3-ming yillik boşlariga kelgandagina uzilkesil iste'moldan çiqqan. Metallurgiyada 3-ming yilliqda quymaçilik, temirçilik, zarbçilik, oltin va kumuş simlar tayyorlaş, nafis zargarlik usullari ma'lum bölgan. Asosiy quriliş materiali xom ğişt (guvala) va ma'lum darajadagina pişiq ğişt hisoblangan; binolarni gumbazli qilib quriş, yerning zaxini qoçiriş, zovurlar oçiş va b. usullar ma'lum bölgan, lekin unçalik rivojlanmagan. Keyinroq texnika taraqqiyoti kurtaklari sezilarli darajada burta boşlagan. Harbiy texnika takomillaşgan — aravalarda jang qiladigan qöşinlar (2-ming yillik boşida), mis sovutlar (2-ming yillik örtalaridan), otliq askarlar, qiliç, mustahkamlangan harbiy istehkomlar, qamal qiliş qurollari — ötkir uçli xoda (taran) lar paydo bölgan, toş köpriklar, çarm meşlardan qalqma köpriklar qurilgan. Mil. av. 1-ming yillikda Ossuriya va Bobilda temir qurolyaroğlar paydo böldi, hunarmandçilikda olmos parma işlatila boşlandi. Taxm. 2 va 1 ming yillik örtalarida yangi suğoriş texnikasi — çarxpalaklar va çarm paqirli «uzluksiz» arqon suv çiqargiçlar paydo böldi. Mil. av. 7-a. da Ossuriyada dastlabki toş quvur (akveduk) qurildi.
Fan taraqqiyotining muhim omili insonning xöjalik faoliyati böldi, çunki u ölçovlar tizimini işlab çiqişni, yer maydoni ölçamlarini, don omborlari va sun'iy suv havzalari hajmini aniqlaş usullarini bilişni, kanallar qaziş, imoratlar quriş va hunarmandçilikda band böladigan işçi kuçini hisoblay olişni talab qilardi. Ana şu omillarning natijasi ölaroq mil. av. 3-ming yillik oxirida şumerbobil matematika si yaratildi. Bobil matematiklari şumerliklar ilgariroq yaratgan oltmişlik pozitsion hisob tizimidan keng foydalanişgan; şu tizim asosida turli hisoblaş jadvallari: sonlarni böliş va köpaytiriş, sonlarning kvadratlari, kublari hamda kvadrat va kub ildizlari va b. jadvallarni tuzişgan (q. Matematik mixxat matnlari). Bobilliklar kvadrat tenglamalarni yeçişgan, «Pifagor teoremasi»ni va turli «Pifagor sonlari»ni topiş usullarini (Pifagordan ming yildan ortiq vaqt ilgari) bilişgan; yer maydonlari, joylar, ayrim binolar tarxlarini çizişgan (lekin masştabga rioya qilişmagan), fazoviy jismlarning hajmini aniqlay olişgan.
Bobilliklar kimyo borasida ham katta muvaffaqiyatlarga erişişgan, bu yutuqlar albatta sof amaliy tarzda bölgan. Mil. av. 2-ming yillikdan boşlab jez tayyorlaşning köplab retseptlari saqlanib qolgan, sirkori sopol buyumlar va ularning rangbarang naqşlari ma'lum bölgan.
Bobilda geografik tasavvurl a r ni ibtidoiy çizmalar — «dunyo xaritasi»da umumlaştirişga harakat qilingan. Xaritada yer yassi körinişda va uni toğlardan oqib keluvçi Dajla va Furot daryolari kesib ötgan tarzda tasvirlangan. Bularning hammasi dunyo okean b-n öralgan va yer ham uning ustida suzib yuradi deb tasavvur qilingan. Bobilliklar özlari yaşayotgan joyni odamlar yaşaydigan quruqlikning markazi deb bilganlar. Okean «osmon töğoni» b-n öralgan, uning ustida bir neça (uçta yoki yegtita) osmon gardişi örnaşgan, yer ostida esa jahannam («Uluğ toğ») joylaşgan deb öylaganlar. Lekin savdo işlari b-n uzoqyaqin mamlakatlarga qatnagan bobillik savdogarlarning geografik tasavvurlari ança keng bölgan (1-ming yillik boşlarida ularga Pirenei ya.o.dan Hindiston ya.o.gaça bölgan yerlar ma'lum edi).
Öşa davrda tibbiyot ham jadal rivojlandi. Jarrohlik yöli b-n oyoqqöllarni kesib taşlaş, singan joylarni bitiriş, közga tuşgan oqlarni olib taşlaş va b. tibbiy muolajalar bajarilar edi. Mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmidan va 1-ming yillikning 1 yarmidan hozirgaça yetib kelgan tibbiy matnlarda inson tanasining bölaklari anatomik tizimga solinganligi ma'lum böldi. Ba'zi kasalliklar va tegişli dori-darmonlar ham muayyan tizimga solingan ekan.
Astronomik va meteorologik qaydlardan ilmi nujum (astrologiya) va falakiyotşunoslik (astronomiya) rivojlana boşladi. Qözğalmas yulduzlarga zid ölaroq ohista ötlab yurgan qöylarga qiyoslasa böladigan sayyoralar aniklandi va ular «bibbu» (sayyora) va «eçki» (özb. «qöy») deb ataldi. Har qaysi sayyora öziga monand alohida nom b-n ataldi («bibbu» deb atalgan Merkuriydan taşqari): Zuhra (Venera) — «Dilbat», Yupiter — «Mulubabbar» («yulduzquyoş»), Mars — «Zalbatanu» va Saturn — «Kaymanu». Sayyoralar harakatini kuzatiş ham öşa davrda boşlandi; xususan, Zuhra sayyorasining harakatini örganişga doir matnlar saqlanib qolgan. Falakiyotşunoslikning qiyosan tezroq rivojlanişiga sabab oy takvimi (kalendar)ga ehtiyoj kattaligi bölsa ajab emas. Mil. av. 2-ming yillik örtalaridayoq yulduzlar turkumlarining bayoni berildi, yoritqiçlarning geliakal çiqişlari qayd qilib borildi va b. Mil. av. 1-ming yillik örtalaridan boşlab kabisa oylarni kiritiş uçun qat'iy qoidalar belgilandi, hisoblaş falakiyotşunosligi jadal rivojlandi. Bobil falakiyotşunoslarining fanga qöşgan katta hissasi sarosning oçilişi böldi.
Bobil falakiyotşunosligi qöşni xalqlar, şu jumladan, qad. yunon faniga ham katta ta'sir körsatdi.
Şumerbobil ölçovlar va toşlar tizimi qad. Old Osiyo ölçovlar tizimiga ham asos böldi, oltmişlik pozitsion sanoq tizimi esa bizning davrimizgaça yetib keldi. Maye, graduslar (soatlar), minutlar va sekundlar aynan «öşa» oltmişlik tizimiga asoslangan.
Bobil fani asoslari b-n qöşni xalqlar — elamiylar, xurriylar, xettlar, finikiyaliklar ham taniş bölişgan. Unga Ossuriyaning qöşgan uluşi unça sezilarli bölmagan, lekin Bobilda yaratilgan ilmiy asarlarning aksariyati mil.av 12—7-a.larga oid Ossuriya kutubxonalari orkali hoz. davrgaça yetib kelgan. Yunon ilmfani Bobil ilmfanining ayrim yutuklarini (Finikiya va Kiçik Osiyo orqali) özlaştirgan, ammo Bobil astronomiyasi yunon astronomiyasiga bevosita ta'sir körsatgan.
Mil. av. taxm. 2100 y.da tuzilgan «Podşohlar röyxati»ni tarixning fan sifatida boşlangan payti deb hisoblaydigan ilmiy konsepsiya mavjud. Bu asar eng qad. davrlardan — «podşohlik osmondan tuşgan» paytdan to sönggi podşohlargaça bölgan davr mobaynidagi tarixiy voqealarning bayonidan iborat. Bu röyxat podşoh hokimiyatini mutlaq ekanligi ğoyasini asoslaş uçun tuzilgan.
Avval suratlar, keyinçalik rivojlaniş jarayonida vujudga kelgan mixxatlar tarzidagi yozuv belgilari röyxatini köhna Ikki dare oraliğiga mansub ilk ilmiy bitiklar deb hisoblaş mumkin. Xuddi şunday belgilar asosida yozilgan terminlar röyxati ham bor. Bu kabi röyxatlar taxm. mil. av. 3-ming yillikda tuzilgan. Keyinçalik turmuş taqozosiga köra filologiya sohasida muayyan bilimlar töplangan. Şumer tili jonli sözlaşuvdan qolib, uning örnini akkad tili egallaşi munosabati b-n şumer tilini din va öqituv (maktab) tili sifatida örganiş uçun qöllanmalar yaratilgan, turli sohalarga xususan, ösimliklar, hayvonot va minerallar va b.ga oid sözlar, maxsus terminlar röyxati tuzilgan. Mil.av. 2-ming yillik boşlarida şumerakkad umumiy va terminologik luğatlari paydo bölgan, hatto etimologik luğatlar tuziş uçun harakatlar bölgan. Keyinçalik mazkur hududda va undan taşqarida köp tilli luğatlar ham tuzilgan: mas, şumerakkadgarbiy somiyxurriy, şumerakkadxett va b. Grammatikaga oid qöllanmalar tuzilgan. Köhna Ikki dare oraliğida ilmfan öçoği bölib (2- ming yillik örtalarigaça) edubbalar, ya'ni dunyoviy bilimlar beruvçi maktabakademiyalar hisoblangan, ularda asosan mirza (xattot)lar tayyorlangan. Yana ehromlar maktabi ham mavjud bölganligi ehtimoldan xoli emas. Ma'lumotli kişi uçun mirzolik faxrli unvon bölgan. Iqtidori hamda ixtisosligiga köra mirzolarning 20 turi farklangan. Maktabga oid didaktik matnlar orasida dehqonçilik böyiça qisqaça ma'lumotnoma hisoblangan «Dehqon uçun ögitlar» ayniqsa maşhurdir. Bizgaça yetib kelgan mif larda asosan suğorma dehqonçilik, hamda ötroq ovçilik va çorvaçilik b-n şuğullanuvçi aholining tasavvurlari öz aksini topgan. Ikki daryo oraliğidagi qad. xalkdar tuşunçasiga köra, yer tekis bölib, suv ustida turadi, atrofi ham suvliklar b-n öralgan. Bu suvlar yer yuziga quduq va daryo suvlari sifatida çiqadi, ular osmon suvlaridan «Osmon töğoni» b-n ajratilgan va bu töğonda bir neça qattiq osmon jismlari — havo, Quyoş, Oy, sayyoralar hamda harakatlanmaydigan yulduzlar joylaşgan. Yer qa'ri — öliklarning zulmatga çömgan şahri. Olam yoki ona xudo, yoki erkak xudo (Enlil, Marduk; keyingi davr mifologiyasida) yaratilgan. Mac, Bobil miflariga köra (mil. av. 2-ming yillik) keksa avlod va yoş avlod xudolar örtasidagi kuraşda keksa xudolarga ma'buda Tiamat («Dengiz»), yoş xudolarga ma'bud Marduk boşçilik qilgan. Marduk Tiamatni halok etadi va uning tanasini ikki nimta qiladi. Bir bölagini yer osti suvlariga, ikkinçi bölagini osmon suvlariga aylantiradi. Töfon haqidagi mif boşqa miflar orasida alohida diqqatga sazovor. Unda aytilişiça, bu töfonda yolğiz bir odam — donişmand Ziusudr (şumer mifologiyasida; akkad mifologiyasida — Utnapişti) kemada qutulib qolgan. Bu miflarga hayotiylikni balki Ikki daryo oraliğida tez-tez yuz berib turgan halokatli suv toşqinlari baxş etgan bölişi mumkin. Ma'buda Innin (şumerlarda; akkadlarda — Iştar) haqidagi mifda bayon qilinişiça, u marxumlar ma'budasi b-n bahslaşiş uçun öliklar dunyosiga tuşadi, ammo öz sevgilisi Dumuzini özi uçun tovon sifatida öliklar ma'budasiga qoldirib yer yuziga qaytib çiqişga muvaffaq böladi. Eng qiziqarli qahramonlik miflari mahalliy turkumlarga guruxdanadi. Uruk ş. miflari turkumi içida Enmerkar, Lugalband va Gilgameş nomlari b-n boğliq miflar eng diqqatga sazovor miflardir. Şuningdek, burgut va ilonning bir-biriga duşmanligi hamda qahramon Etanining burgut ustida kökka kötarilişga urinişi haqidagilari maşhur.
Ikki daryo oraliğida yaşagan qad. xalqdarning d i n i izçil aqida tizimidan emas, balki ayrim mahalliy ma'budlarga siğinişdan iborat edi. Ammo bu hol boşqa ma'budlarga siğinişni istisno etmasdi. Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida mazkur din muhim özgarişlarga duçor bölgan. Mil. av. 3-ming yillikda şumerlar dinida ayniqsa ayrim jamoalarning homiylari bölmiş ma'bud va ma'budalarga siğiniş kuçayadi, bular, odatda, ösimlik dunyosi hamda suğorma dehqonçilikning ham ma'budlari edi. Quyoş ma'budi — Utu, Oy ma'budi — Zuen (Nanna), Osmon ma'budi — An, muhabbat va Venera (Zuxra) yulduzi ma'budasi — Innin (Inanna), yer osti suvlari ma'budi, donolik va madaniy ixtirolar homiysi — Enki kabilarga hamma joylarda siğinilsada, ularning öz jamoa markazlarida ham ibodat qilinardi. Enlil ma'budi — eng oliy ma'bud hisoblanar, Enlil, An va Enki uluğ ma'budlar uçligini taşkil etardi. Ösimliklar dunyosi, şuningdek çorvaçilik sohasining ölib boruvçi va qayta tiriluvçi ma'budlari — Dumuziabzu (Tammuz) va b.ga topiniş ham, şumerlar hayotida zör ahamiyatga molik ibodat deb sanalardi. Şumerlar ölimdan keyingi dunyoni qopqoronğu yer osti şahari deb tasavvur etişardi. Bu zulmat şahrida Ereşkigal ma'budasi (yoxud Nergal ma'budi) hukmronlik qilarmiş. Yaxşilik va yovuzlik ruxdariga işoniş ham keng tarqalgan edi.
Mil. av. 3-ming yillik oxirida yagona mustabid davlat mustahkamlana bordi. Şu tufayli mahalliy ma'bud va ma'budalarga siğiniş örnini butun mamlakat uçun umumiy bölgan ma'budga topiniş egalladi. Diniy tizimda kişilar ma'budlarga qurbonlik keltiruvçi qullar darajasiga tuşib kolli, şohlik hokimiyati esa ilohiy kuç deb e'lon qilindi.
Ikki daryo oraligining somiy (akkad) aholisi dastlab öz qabila ma'budlariga siğinardi. Ammo mil. av. 3-ming yillik örtalariga kelib Ikki dare oraligida yaşovçi somiylar dinida ham şumer ma'budlari hukmronlik kila boşladi. Ma'budlarning bir qismi şumer ma'budlariga xos nomlar b-n bir qatorda yoxud ular örniga somiyça nomlar b-n ham atalardi (Enlil — Bel, Innin — Iştar, Utu — Şamaş, Enki — Ea, An — Anu, Nanna — Sin va h. k.).
Bobil ravnaq topgan davrda (mil. av. 18-a.) mazkur şaharning homiy ma'budi Marduk — oliy ma'bud deb e'lon qilingan. Mil. av. 1-ming yillikda ayrim ma'budlarning samoviy jismlar b-n tenglaştirilişi negizida astral e'tiqrdlar rivojlandi. Şim.şarkiy Ikki dare oraligida, Ossuriyada ayni şu umumiy ma'budga siğiniş keng tarqaldi, bunga ayrim mahalliy (xurriy va b.) ma'budlarga topiniş ham qöşildi, ammo Ossuriya boş şahrining homiysi — Aşşur oliy ma'bud hisoblanib, u şahar nomi b-n şunday deb atalardi. Oliy ma'bud (Enlil, Marduk yoki Aşşur) b-n bir katorda 7 yoki 12 ta boş ma'bud ham tan olinardi.
Qabila boşliğiga jamoa hayotiy kuçqudratining timsoli sifatida siğinişga asoslangan tasavvurlar ham saqlanib qolgandi. Bobilda har yili marosim ötkazilib, unda podşoh örnini vaqtinçalik kambağal bir kişi yoxud qul egallar, uni boş kohin uribsavalab qöyardiki, bu udum ham keksayib, kuçdan qolgan qabila boşliğini
öldiriş marosimining qoldiği edi. 2—1-ming yillnkda gunoh va tavbatazarru tuşunçasi keng tarqaladi, ammo bu ham asosan marosim tarzida qabul qilinardi. Kohinlik kasb sifatida Ikki daryo oraliğida juda erta — 4-ming yillikdayoq vujudga keldi. Hukmdor (podşoh) — kohin hisoblanardi. Ibodat rusumlarini ötkaziş maqsadida mil. av. 4-ming yillikda jamoa ehrom xöjaliklaridan maxsus katta ehrom xöjaliklari ajralib çiqdi, keyinçalik ular podşoga qaraşli xujaliklarning tarkibiy qismlariga kiritildi.
Ikki daryo orasidagi xalqlarning mil. av. 3-ming yillik 1-yarmidagi adabiyoti deyarli ogzaki bölgan. Mil. av. 19—18-a.larga taalluqli yozma manbalar orqali bizga qadar yetib kelgan şumer epik qöşiqlari aynan öşa davrlarga mansub bölsa kerak. Uruk ş. qahramonlari — Enmerkar, Lugalband, Gilgameş va b. haqidagi bir turkum qöşiklarda ba'zi tarixiy ma'lumotlar ham uçraydi. Ilonlar kuşandasi Lugalband, Innin ma'budasining majnuntoli va b. haqidagi qöşiqlar esa mifologik tavsifga ega. Ma'buda Inninning dözaxga tuşişi haqidagi e'tiqodiy epik qöşiq arxaikligi b-n ajralib turadi. Oltin davr, madaniy kaşfiyotlarning vujudga kelişiga bağişlangan etiologik epik qöşiqlar ança keyingi davrlarga mansub. Mil. av. 24—21-a.lar podşohlar Sargon va Naramsinlarning körsatgan qahramonliklari, yurişlari haqidagi şumer hamda akkad tilida kuylangan tarixiy — qahramonlik eposlari keng şuhrat topgan davr böldi. Şohlarni axloqsizlik va nopoklikda ayblovçi, umuman podşohlar hukmronligiga qarşi ruhdagi axloqiydiniy dostonlar ham ularga bağişlangan. Gilgameş haqidagi epik dostonda (ba'zi manbalarda mil. av. 26-a. deb, ba'zilarda esa 22-a. deb körsatiladi) fojiaviy inson taqdiri va abadiyatga yetkazuvçi çorani izlaş yölidagi uriniş yuksak badiiylik b-n tasvirlangan. Mil. av. 22-a.dan boşlab ba'zi rasmiy uyma yozuvlar (şumer tilida bitilgan Gudeya ehromi qurilişi haqidagi va podşoh Utuxegalning kutiylar tödasi ustidan kozongan ğalabasiga bağişlangan bitikdoston) vujudga kela boşlaydi. Mil. av. 18-a.ga va undan keyingi davrlarga oid yozma manbalardan ma'lum bölgan köpgina pandnasihat tarzidagi adabiyotlar ham mil. av. 3-ming yillik oxirlariga mansubdir. Muallifi. Şuruppak va uning öğli Ziusudr deb taxmin qilinayotgan hikmatli ögitlar ana şunday adabiyotlar qatoriga kiradi. Bundan taşqari, haqiqiy insoniy musibatlarni ifoda etuvçi tavbatazarrular, marsiyalar, şuningdek şumerlarning 2 ta ajoyib töy hamda 2 ta dafn marosimi qöşiklari diqqatga sazovordir. Akkad mumtoz adabiyotining şakllanişi mil. av. 16—12-a.lardagi kasidaçilik adabiyoti davriga töğri keladi: 7 ta qöşiqsan iborat falakiyotga oid doston (huvillagan böşlikdan (xaosdan) olam yaralişiga, xudolarning keksa va yoş avlodlari kuraşiga bağişlangan) şu jumladandir. Mavjud borliqqa işonçsizlik, hatto tanqidiy köz b-n qaraluvçi «Nippurlik qaşşoq» kabi dostonlar ham yuzaga keladi.
Ossuriyaning öziga xos adabiy yodgorliklari bizgaça deyarli yetib kelmagan. Faqat Bobil adabiy janrlariga öxşatma tarzda doston. madhiya va ibodat matnlari uçraydi; bularning ba'zilari podşoh Aşşurbanipal tomonidan yozilgan. Ossuriya adabiyotining mustaqil janri podşoh annallari hisoblanadi. Bularning ba'zilari ritmik nasr namunasi sifatida jang manzarasini jonli, rangbarang böyoqlarda ifoda etadi: Sargon II ning (mil. av. 714 y.da) Urartuga qilgan yurişi haqida Nabuşallimşununing ma'budga yozgan xati bunga misol böla oladi. Mil. av. 7-a.da Ossuriya davlati tugatilgaç, biror arzigulik adabiyot namunasi yaratilmagan. Köhna Bobil, şuningdek qisman şumer köhna adabiy yodgorliklari (asosan diniy mavzudagi) mil. av. 1-a.gaça jonli oromiy tilits» qayta köçirib kelingan. Annallar, yilnomalar va başoratlardan taşqari köhna Ikki daryo oraligi xalklarining barça adabiyoti şe'riy asarlardir.
Qad. dunyo badiiy madaniyatida mil. av. 4—1-ming yilliklardagi Mesopotamiyaning qabila va xalklarining nafis san'ati muhim örin tutadi. Mesopotamiyada Qad. Misrda bölgani singari me'morlik, haykaltaroşlik, san'atlar uyğunligi, inson va atrof muhit tasvirining keyingi davrlarga xos bölgan köpgina turlari ilk bora şakllanib taraqqiy etdi.
Mesopotamiyadagi qad. badiiy yodgorliklar (loydan qölda yasalgan diniy böyama sopol idişlardagi bir xil qolipdagi geometrik naqşlar va uslublaştirilgan quş, hayvon va inson tasvirlari; loydan yasalgan haykallar) mil. av. 5—4-ming yillikka oid. Mil. av. 4-ming yillikning örtalaridan kulollik çarxi paydo böldi, devorlari ba'zan rangbarang loy qalpoqçalar şaklida geometrik koşinkori naqşlar b-n bezatilgan ibodatxonalar qurilişi rivojlandi (Urukdagi xom ğiştdan işlangan baland supa ustiga qurilgan tarhi töğri törtburçakli «Oq ibodatxona»). JamdatNasr davri (mil. av. 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik boşlari)da mukammal haykaltaroşlik rivojlandi (Urukdan topilgan ayol boşi; mil. av. 3-ming yillik, Iroqmuzeyi, Bağdod). Mesopotamiya börtma haykaltaroşligi şakllandi (Urukdagi yuzasi hoşiya qavatlarga maişiy lavhalar inson va hayvonlarning şakllari b-n bir maromda almaşinib takrorlanuvçi yassi börtma tasvirli idiş, Iroq muzeyi, Bağdod), toşga naqş öyiş san'ati (gliptika) yuksak darajada rivojlandi.
Şahardavlatlar taşkil topgan davrda (mil. av. 3-ming yillik boşlarida) san'atda şartlilik va qoidaga amal qilişlik belgilari rivojlangan. Şumerning yuksaliş davrida podşoh hokimiyati va kohinlar ta'sirining kuçayişi ibodatxonalar me'morligi rivojida muhim rol öynadi. Ma'budlarning buyukligini ta'kidlaşga intiliş me'moriy inşootlarning ulugvor geometrik sodda tuzilişida namoyon böldi. Töğri törtburçak (murabba) tarhli ibodatxonalar poydevori baland (binoni zax bosişdan saklaş uçun) maxsus hosil qilingan tepalikka xom ğiştdan qurilgan. Şumerning ilk sulolalariga oid ibodatxona me'morligiga köppoğonali minora — yuqorisida «Ma'bud uyi» bölgan zikkuratlar kiradi. Urdagi zikkurat (mil. av. 22— 21-a.lar) uçta ustmaust örnatilgan kesik piramidadan iborat: zikkurat peşayvoni taşki zinapoyalar b-n özaro boğlangan, qatlamlari turli ranglarga böyalgan. Şumerning yassi tomli va tarhi töğri törtburçakli, atrofi baland devor b-n öralgan hovlili turar joy binolari keyinçalik ibodatxonalar va saroylar me'morligiga ta'sir etgan.
Şumerning mayda şakllar haykaltaroşligi (ma'budga siginayotgan toş va jezdan işlangan haykalçalar) sodda va bölinmas şakllardan iboratligi b-n ajralib turadi. Urdagi «podşohlar» maqbarasidan çiqqan buyumlar — naqşinkor qalpoq (dubulğa), toj va xanjar, uning qini naqşlar b-n nafis işlangan, oltin va lojuvarddan işlangan hökiz boşi jonli ifodalangan (arfa bezagi).
Mesopotamiyaning Akkad sulolasi hukmronligi ostida birlaşgan davriga oid (mil av. 24—22-a.lar) unça köp saqlanmagan yodgorliklarda hukmdor kultining kuçayganligi aks etgan. Börtma tasvirlarda şartli uslubni saqlagan holda mujassamot, şakllar hajmi, atrof muhitni körsatişda köproq erkinlikka intilişga harakat qilingan (uruş lavhalari tasvirlangan podşoh Naramsin toş stelasi, Luvr, Parij; ov manzarasi aks ettirilgan silindrsimon muhr — hammasi mil. av. 23-a.). Mukammal haykaltaroşlikda — portret şaklini yaratişga intiliş (Nineviyadagi jezdan işlangan hukmdor boşi; mil. av. 23a, Iroq muzeyi, Bağdod) jezga badiiy işlov beriş usuli — rixtagarlik, kandakorlik san'ati yuqori çöqqiga kötarilgan. Akkad san'ati an'analari Lagaş ş. portret san'atida saqlangan (hukmdor Gudea haykali, mil. av. 22-a., Luvr, Parij).
Ur davlatining III sulolasida (mil. av. 22—21-a.lar oxiri), kohinlarning byurokratik tuzumi şaroitida badiiy ustaxonalarda işlangan şakllar soxtaligi b-n ajralib turadigan börtma tasvirlarda ma'budlarga sajda qiliş sahnalari aks etgan. Bobil ş.ning yuksaliş davriga oid (mil. av. 18-a.) yodgorliklar oz saqlangan: podşoh Xammurapi qonunlari töplami bitilgan diorit yodgorlik toşining yuqori qismida Şamaş ma'budiga sajda qilayotgan podşohning börtma tasviri (Luvr, Parij); Maridagi saroy devoridagi bezaklarda diniy mavzular, ma'budlar tasviri va b. aks ettirilgan.
Mesopotamiya san'ati rivojining yangi bosqiçi Ossuriyaning yuksalişi b-n boğliq. Ossuriya san'ati Akkad va xettlar madaniyati ta'sirida asosan mil. av. 2-ming yillikda şakllangan (Kar-Tukulti-Ninurta ş. saroyidagi börtma tasvirlar, mil. av. 13-a.). Ossuriya san'atining rivojlangan davri Ossuriya harbiy davlatining kuçqudrati yuksalişi davriga töğri keldi (mil. av. 9—7-a.lar). Uning asosiy mavzui uruşlar, ğolib podşohni uluğlaşdan iborat bölgan. Şaharlarning doimiy loyihasiga kiritilgan Ossuriya podşohlari saroylari tarhi töğri törtburçak tepalikka qurilgan qal'a körinişida bölib, undagi köplab xonalar, içki hovli atrofida assimmetrik joylaştirilgan. Haşamatli baland ravoqli peştoq — darvozasining ikki yon tomonidagi minoralar asosida mahobatli homiyhimoyaçi (odam boşli qanotli hökiz) bölgan. Saroy majmualari töğri burçakli ibodatxona xonalari va zikkuratlar (DurŞarrukindagi Sargon II saroyi, hoz. Xorsobod; mil. av. (712— 707)ni öz içiga olgan. Saroylar taşqi bezagida asosiy örinni ganç va ohakdan işlangan börtma tasvirlar, afsonaviy maxluqlar, jang va ov sahnalari, saroy hayoti egallagan. Mil. av. 9-a. gaoid$/>izlarga joylaşgan börtma tasvirlar (Kalxudagi Aşşurnasirpal II saroyi, hoz. Nimrud, mil. av. 9-a.) da kiyimlardagi naqş bezaklari qunt b-n bajarilganligi közga taşlanadi. Insonning jismoniy kuçqudratini madh etişga intiliş, inson muşaklarini börttirib körsatib, şakllarning basavlatligida ifodalangan. Mil. av. 8—7-a.lar börtma tasvirlari b-n erkin töldirilgan devorlar sathida, hikoyanavislik, hayotiy sahnalarni, tabiat manzaralari, kengliklarni köproqaks ettirişga intiliş kuçaydi (Nineviyadagi Sinaxerib saroyi börtma tasvirlari, hoz. Kuyunjik, mil. av. 705— 680). Mil. av. 7-a. börtma tasvirlarda hayvonlarni real tasvirlaş yuksak çöqqiga kötarildi, obrazlarning ta'sirçanligi va jöşqinligi kuçaydi (Nineviyadagi Aşşurbanipal saroyidagi «Jon berayotgan ona şer» börtma tasviri, mil. av. 7-a.). TilBarsib (hoz. TelAxmar, mil. av. 8-a.) saroyida saqlangan devoriy bezaklar börtma tasvirlarga uslub jihatdan yaqin, tekis va rangbarang bezaklari b-n ajralib turadi.
Ossuriya saroylari bezagida, şuningdek rangbarang sirlangan ğiştlardan işlangan frizlar va metall bezak buyumlar hamda börtma tasvirlarda qöllanilgan (Balavatdagi jez qoplangan darvoza, mil. av. 9-a., Britaniya muzeyi, London). Ossuriyaning me'morlik b-n boğliq nodir mukammal haykallariga mahobatlilik, dabdabali sokinlik va yaxlitlik xos (Aşşurnasirpal II haykali, mil. av. 9-a., Britaniya muzeyi, London). Amaliy san'at yuksak darajada rivojlandi — silindrsimon muhr tayyorlaş, badiiy töqimaçilik, suyak va yoğoç öymakorligi, metallga işlov beriş va b.
Ossuriya davlati tugatilgandan keyin (mil. av. 7-a.) Bobil san'ati qisqa muddatli rivojlanişni boşidan keçirdi (mil. av. 7—6-a.lar — «Yangi Bobil» davri). Bobil ş. ansambli murakkab mudofaa tizimi, keng va töğri köçalari, Navuxodonosor II saroyi, Esagil ibodatxonasi majmuasi va 90 m li Etemenanka zikkurati b-n öziga xos ajoyibdir. Bobilni Axomaniylar davlati tomonidan bosib olinişi (mil. av. 538) va keyinçalik Salavkiylar davlati tarkibiga kirişi (mil. av. 4-a. oxiri) natijasida Bobil madaniyatida fors, keyinçalik ellinistik san'at ta'siri seziladi. Öz navbatida Bobil san'ati Eron va Parfiya san'ati rivojiga ta'sir körsatgan (q. Parfiya podşoligi).
Abduxalil Mavrupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОБИЛ-ОССУРИЯ МАДАНИЯТИ — қадимда (мил. ав. 4—1-минг йиллик) Месопотамия (ҳоз. Ироқ ҳудуди)да яшаган ва Шумер, Аккад, Бобил ва Оссурия каби йирик давлатлар барпо этган халқлар — шумерлар ва аккадлар, бобилликлар ва оссурияликлар маданияти; бир томондан кжсак даражада тараққий этган илмфан, адабиёт ва санъат ҳамда бошқа томондан диний мафкуранинг устувор бўлганлиги б-н ажралиб турган.
Бу халқларнинг моддий маданияти нисбатан юқори даражада бўлган. Бирок тош қуроллар фақат мил.ав. 3-минг йиллик бошларига келгандагина узилкесил истеъмолдан чиққан. Металлургияда 3-минг йиллиқда қуймачилик, темирчилик, зарбчилик, олтин ва кумуш симлар тайёрлаш, нафис заргарлик усуллари маълум бўлган. Асосий қурилиш материали хом ғишт (гувала) ва маълум даражадагина пишиқ ғишт ҳисобланган; биноларни гумбазли қилиб қуриш, ернинг захини қочириш, зовурлар очиш ва б. усуллар маълум бўлган, лекин унчалик ривожланмаган. Кейинроқ техника тараққиёти куртаклари сезиларли даражада бурта бошлаган. Ҳарбий техника такомиллашган — араваларда жанг қиладиган қўшинлар (2-минг йиллик бошида), мис совутлар (2-минг йиллик ўрталаридан), отлиқ аскарлар, қилич, мустаҳкамланган ҳарбий истеҳкомлар, қамал қилиш қуроллари — ўткир учли хода (таран) лар пайдо бўлган, тош кўприклар, чарм мешлардан қалқма кўприклар қурилган. Мил. ав. 1-минг йилликда Оссурия ва Бобилда темир қуроляроғлар пайдо бўлди, ҳунармандчиликда олмос парма ишлатила бошланди. Тахм. 2 ва 1 минг йиллик ўрталарида янги суғориш техникаси — чархпалаклар ва чарм пақирли «узлуксиз» арқон сув чиқаргичлар пайдо бўлди. Мил. ав. 7-а. да Оссурияда дастлабки тош қувур (акведук) қурилди.
Фан тараққиётининг муҳим омили инсоннинг хўжалик фаолияти бўлди, чунки у ўлчовлар тизимини ишлаб чиқишни, ер майдони ўлчамларини, дон омборлари ва сунъий сув ҳавзалари ҳажмини аниқлаш усулларини билишни, каналлар қазиш, иморатлар қуриш ва ҳунармандчиликда банд бўладиган ишчи кучини ҳисоблай олишни талаб қиларди. Ана шу омилларнинг натижаси ўлароқ мил. ав. 3-минг йиллик охирида шумербобил математика си яратилди. Бобил математиклари шумерликлар илгарироқ яратган олтмишлик позицион ҳисоб тизимидан кенг фойдаланишган; шу тизим асосида турли ҳисоблаш жадваллари: сонларни бўлиш ва кўпайтириш, сонларнинг квадратлари, кублари ҳамда квадрат ва куб илдизлари ва б. жадвалларни тузишган (қ. Математик миххат матнлари). Бобилликлар квадрат тенгламаларни ечишган, «Пифагор теоремаси»ни ва турли «Пифагор сонлари»ни топиш усулларини (Пифагордан минг йилдан ортиқ вақт илгари) билишган; ер майдонлари, жойлар, айрим бинолар тархларини чизишган (лекин масштабга риоя қилишмаган), фазовий жисмларнинг ҳажмини аниқлай олишган.
Бобилликлар кимё борасида ҳам катта муваффақиятларга эришишган, бу ютуқлар албатта соф амалий тарзда бўлган. Мил. ав. 2-минг йилликдан бошлаб жез тайёрлашнинг кўплаб рецептлари сақланиб қолган, сиркори сопол буюмлар ва уларнинг рангбаранг нақшлари маълум бўлган.
Бобилда географик тасаввурл а р ни ибтидоий чизмалар — «дунё харитаси»да умумлаштиришга ҳаракат қилинган. Харитада ер ясси кўринишда ва уни тоғлардан оқиб келувчи Дажла ва Фурот дарёлари кесиб ўтган тарзда тасвирланган. Буларнинг ҳаммаси дунё океан б-н ўралган ва ер ҳам унинг устида сузиб юради деб тасаввур қилинган. Бобилликлар ўзлари яшаётган жойни одамлар яшайдиган қуруқликнинг маркази деб билганлар. Океан «осмон тўғони» б-н ўралган, унинг устида бир неча (учта ёки егтита) осмон гардиши ўрнашган, ер остида эса жаҳаннам («Улуғ тоғ») жойлашган деб ўйлаганлар. Лекин савдо ишлари б-н узоқяқин мамлакатларга қатнаган бобиллик савдогарларнинг географик тасаввурлари анча кенг бўлган (1-минг йиллик бошларида уларга Пиренеи я.о.дан Ҳиндистон я.о.гача бўлган ерлар маълум эди).
Ўша даврда тиббиёт ҳам жадал ривожланди. Жарроҳлик йўли б-н оёққўлларни кесиб ташлаш, синган жойларни битириш, кўзга тушган оқларни олиб ташлаш ва б. тиббий муолажалар бажарилар эди. Мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмидан ва 1-минг йилликнинг 1 ярмидан ҳозиргача етиб келган тиббий матнларда инсон танасининг бўлаклари анатомик тизимга солинганлиги маълум бўлди. Баъзи касалликлар ва тегишли дори-дармонлар ҳам муайян тизимга солинган экан.
Астрономик ва метеорологик қайдлардан илми нужум (астрология) ва фалакиётшунослик (астрономия) ривожлана бошлади. Қўзғалмас юлдузларга зид ўлароқ оҳиста ўтлаб юрган қўйларга қиёсласа бўладиган сайёралар аникланди ва улар «биббу» (сайёра) ва «эчки» (ўзб. «қўй») деб аталди. Ҳар қайси сайёра ўзига монанд алоҳида ном б-н аталди («биббу» деб аталган Меркурийдан ташқари): Зуҳра (Венера) — «Дильбат», Юпитер — «Мулубаббар» («юлдузқуёш»), Марс — «Залбатану» ва Сатурн — «Кайману». Сайёралар ҳаракатини кузатиш ҳам ўша даврда бошланди; хусусан, Зуҳра сайёрасининг ҳаракатини ўрганишга доир матнлар сақланиб қолган. Фалакиётшуносликнинг қиёсан тезроқ ривожланишига сабаб ой таквими (календар)га эҳтиёж катталиги бўлса ажаб эмас. Мил. ав. 2-минг йиллик ўрталаридаёқ юлдузлар туркумларининг баёни берилди, ёритқичларнинг гелиакал чиқишлари қайд қилиб борилди ва б. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталаридан бошлаб кабиса ойларни киритиш учун қатъий қоидалар белгиланди, ҳисоблаш фалакиётшунослиги жадал ривожланди. Бобил фалакиётшуносларининг фанга қўшган катта ҳиссаси сароснинг очилиши бўлди.
Бобил фалакиётшунослиги қўшни халқлар, шу жумладан, қад. юнон фанига ҳам катта таъсир кўрсатди.
Шумербобил ўлчовлар ва тошлар тизими қад. Олд Осиё ўлчовлар тизимига ҳам асос бўлди, олтмишлик позицион саноқ тизими эса бизнинг давримизгача етиб келди. Мае, градуслар (соатлар), минутлар ва секундлар айнан «ўша» олтмишлик тизимига асосланган.
Бобил фани асослари б-н қўшни халқлар — эламийлар, хуррийлар, хеттлар, финикияликлар ҳам таниш бўлишган. Унга Оссуриянинг қўшган улуши унча сезиларли бўлмаган, лекин Бобилда яратилган илмий асарларнинг аксарияти мил.ав 12—7-а.ларга оид Оссурия кутубхоналари оркали ҳоз. давргача етиб келган. Юнон илмфани Бобил илмфанининг айрим ютукларини (Финикия ва Кичик Осиё орқали) ўзлаштирган, аммо Бобил астрономияси юнон астрономиясига бевосита таъсир кўрсатган.
Мил. ав. тахм. 2100 й.да тузилган «Подшоҳлар рўйхати»ни тарихнинг фан сифатида бошланган пайти деб ҳисоблайдиган илмий концепция мавжуд. Бу асар энг қад. даврлардан — «подшоҳлик осмондан тушган» пайтдан то сўнгги подшоҳларгача бўлган давр мобайнидаги тарихий воқеаларнинг баёнидан иборат. Бу рўйхат подшоҳ ҳокимиятини мутлақ эканлиги ғоясини асослаш учун тузилган.
Аввал суратлар, кейинчалик ривожланиш жараёнида вужудга келган миххатлар тарзидаги ёзув белгилари рўйхатини кўҳна Икки даре оралиғига мансуб илк илмий битиклар деб ҳисоблаш мумкин. Худди шундай белгилар асосида ёзилган терминлар рўйхати ҳам бор. Бу каби рўйхатлар тахм. мил. ав. 3-минг йилликда тузилган. Кейинчалик турмуш тақозосига кўра филология соҳасида муайян билимлар тўпланган. Шумер тили жонли сўзлашувдан қолиб, унинг ўрнини аккад тили эгаллаши муносабати б-н шумер тилини дин ва ўқитув (мактаб) тили сифатида ўрганиш учун қўлланмалар яратилган, турли соҳаларга хусусан, ўсимликлар, ҳайвонот ва минераллар ва б.га оид сўзлар, махсус терминлар рўйхати тузилган. Мил.ав. 2-минг йиллик бошларида шумераккад умумий ва терминологик луғатлари пайдо бўлган, ҳатто этимологик луғатлар тузиш учун ҳаракатлар бўлган. Кейинчалик мазкур ҳудудда ва ундан ташқарида кўп тилли луғатлар ҳам тузилган: мас, шумераккадгарбий сомийхуррий, шумераккадхетт ва б. Грамматикага оид қўлланмалар тузилган. Кўҳна Икки даре оралиғида илмфан ўчоғи бўлиб (2- минг йиллик ўрталаригача) эдуббалар, яъни дунёвий билимлар берувчи мактабакадемиялар ҳисобланган, уларда асосан мирза (хаттот)лар тайёрланган. Яна эҳромлар мактаби ҳам мавжуд бўлганлиги эҳтимолдан холи эмас. Маълумотли киши учун мирзолик фахрли унвон бўлган. Иқтидори ҳамда ихтисослигига кўра мирзоларнинг 20 тури фаркланган. Мактабга оид дидактик матнлар орасида деҳқончилик бўйича қисқача маълумотнома ҳисобланган «Деҳқон учун ўгитлар» айниқса машҳурдир. Бизгача етиб келган миф ларда асосан суғорма деҳқончилик, ҳамда ўтроқ овчилик ва чорвачилик б-н шуғулланувчи аҳолининг тасаввурлари ўз аксини топган. Икки дарё оралиғидаги қад. халкдар тушунчасига кўра, ер текис бўлиб, сув устида туради, атрофи ҳам сувликлар б-н ўралган. Бу сувлар ер юзига қудуқ ва дарё сувлари сифатида чиқади, улар осмон сувларидан «Осмон тўғони» б-н ажратилган ва бу тўғонда бир неча қаттиқ осмон жисмлари — ҳаво, Қуёш, Ой, сайёралар ҳамда ҳаракатланмайдиган юлдузлар жойлашган. Ер қаъри — ўликларнинг зулматга чўмган шаҳри. Олам ёки она худо, ёки эркак худо (Энлиль, Мардук; кейинги давр мифологиясида) яратилган. Mac, Бобил мифларига кўра (мил. ав. 2-минг йиллик) кекса авлод ва ёш авлод худолар ўртасидаги курашда кекса худоларга маъбуда Тиамат («Денгиз»), ёш худоларга маъбуд Мардук бошчилик қилган. Мардук Тиаматни ҳалок этади ва унинг танасини икки нимта қилади. Бир бўлагини ер ости сувларига, иккинчи бўлагини осмон сувларига айлантиради. Тўфон ҳақидаги миф бошқа мифлар орасида алоҳида диққатга сазовор. Унда айтилишича, бу тўфонда ёлғиз бир одам — донишманд Зиусудр (шумер мифологиясида; аккад мифологиясида — Утнапишти) кемада қутулиб қолган. Бу мифларга ҳаётийликни балки Икки дарё оралиғида тез-тез юз бериб турган ҳалокатли сув тошқинлари бахш этган бўлиши мумкин. Маъбуда Иннин (шумерларда; аккадларда — Иштар) ҳақидаги мифда баён қилинишича, у мархумлар маъбудаси б-н баҳслашиш учун ўликлар дунёсига тушади, аммо ўз севгилиси Думузини ўзи учун товон сифатида ўликлар маъбудасига қолдириб ер юзига қайтиб чиқишга муваффақ бўлади. Энг қизиқарли қаҳрамонлик мифлари маҳаллий туркумларга гурухданади. Урук ш. мифлари туркуми ичида Энмеркар, Лугальбанд ва Гилгамеш номлари б-н боғлиқ мифлар энг диққатга сазовор мифлардир. Шунингдек, бургут ва илоннинг бир-бирига душманлиги ҳамда қаҳрамон Этанининг бургут устида кўкка кўтарилишга уриниши ҳақидагилари машҳур.
Икки дарё оралиғида яшаган қад. халқдарнинг д и н и изчил ақида тизимидан эмас, балки айрим маҳаллий маъбудларга сиғинишдан иборат эди. Аммо бу ҳол бошқа маъбудларга сиғинишни истисно этмасди. Ижтимоий тараққиёт жараёнида мазкур дин муҳим ўзгаришларга дучор бўлган. Мил. ав. 3-минг йилликда шумерлар динида айниқса айрим жамоаларнинг ҳомийлари бўлмиш маъбуд ва маъбудаларга сиғиниш кучаяди, булар, одатда, ўсимлик дунёси ҳамда суғорма деҳқончиликнинг ҳам маъбудлари эди. Қуёш маъбуди — Уту, Ой маъбуди — Зуэн (Нанна), Осмон маъбуди — Ан, муҳаббат ва Венера (Зухра) юлдузи маъбудаси — Иннин (Инанна), ер ости сувлари маъбуди, донолик ва маданий ихтиролар ҳомийси — Энки кабиларга ҳамма жойларда сиғинилсада, уларнинг ўз жамоа марказларида ҳам ибодат қилинарди. Энлиль маъбуди — энг олий маъбуд ҳисобланар, Энлиль, Ан ва Энки улуғ маъбудлар учлигини ташкил этарди. Ўсимликлар дунёси, шунингдек чорвачилик соҳасининг ўлиб борувчи ва қайта тирилувчи маъбудлари — Думузиабзу (Таммуз) ва б.га топиниш ҳам, шумерлар ҳаётида зўр аҳамиятга молик ибодат деб саналарди. Шумерлар ўлимдан кейинги дунёни қопқоронғу ер ости шаҳари деб тасаввур этишарди. Бу зулмат шаҳрида Эрешкигаль маъбудаси (ёхуд Нергал маъбуди) ҳукмронлик қилармиш. Яхшилик ва ёвузлик рухдарига ишониш ҳам кенг тарқалган эди.
Мил. ав. 3-минг йиллик охирида ягона мустабид давлат мустаҳкамлана борди. Шу туфайли маҳаллий маъбуд ва маъбудаларга сиғиниш ўрнини бутун мамлакат учун умумий бўлган маъбудга топиниш эгаллади. Диний тизимда кишилар маъбудларга қурбонлик келтирувчи қуллар даражасига тушиб колли, шоҳлик ҳокимияти эса илоҳий куч деб эълон қилинди.
Икки дарё оралигининг сомий (аккад) аҳолиси дастлаб ўз қабила маъбудларига сиғинарди. Аммо мил. ав. 3-минг йиллик ўрталарига келиб Икки даре оралигида яшовчи сомийлар динида ҳам шумер маъбудлари ҳукмронлик кила бошлади. Маъбудларнинг бир қисми шумер маъбудларига хос номлар б-н бир қаторда ёхуд улар ўрнига сомийча номлар б-н ҳам аталарди (Энлиль — Бел, Иннин — Иштар, Уту — Шамаш, Энки — Эа, Ан — Ану, Нанна — Син ва ҳ. к.).
Бобил равнақ топган даврда (мил. ав. 18-а.) мазкур шаҳарнинг ҳомий маъбуди Мардук — олий маъбуд деб эълон қилинган. Мил. ав. 1-минг йилликда айрим маъбудларнинг самовий жисмлар б-н тенглаштирилиши негизида астрал эътиқрдлар ривожланди. Шим.шаркий Икки даре оралигида, Оссурияда айни шу умумий маъбудга сиғиниш кенг тарқалди, бунга айрим маҳаллий (хуррий ва б.) маъбудларга топиниш ҳам қўшилди, аммо Оссурия бош шаҳрининг ҳомийси — Ашшур олий маъбуд ҳисобланиб, у шаҳар номи б-н шундай деб аталарди. Олий маъбуд (Энлиль, Мардук ёки Ашшур) б-н бир каторда 7 ёки 12 та бош маъбуд ҳам тан олинарди.
Қабила бошлиғига жамоа ҳаётий кучқудратининг тимсоли сифатида сиғинишга асосланган тасаввурлар ҳам сақланиб қолганди. Бобилда ҳар йили маросим ўтказилиб, унда подшоҳ ўрнини вақтинчалик камбағал бир киши ёхуд қул эгаллар, уни бош коҳин урибсавалаб қўярдики, бу удум ҳам кексайиб, кучдан қолган қабила бошлиғини
ўлдириш маросимининг қолдиғи эди. 2—1-минг йиллнкда гуноҳ ва тавбатазарру тушунчаси кенг тарқалади, аммо бу ҳам асосан маросим тарзида қабул қилинарди. Коҳинлик касб сифатида Икки дарё оралиғида жуда эрта — 4-минг йилликдаёқ вужудга келди. Ҳукмдор (подшоҳ) — коҳин ҳисобланарди. Ибодат русумларини ўтказиш мақсадида мил. ав. 4-минг йилликда жамоа эҳром хўжаликларидан махсус катта эҳром хўжаликлари ажралиб чиқди, кейинчалик улар подшога қарашли хужаликларнинг таркибий қисмларига киритилди.
Икки дарё орасидаги халқларнинг мил. ав. 3-минг йиллик 1-ярмидаги адабиёти деярли огзаки бўлган. Мил. ав. 19—18-а.ларга тааллуқли ёзма манбалар орқали бизга қадар етиб келган шумер эпик қўшиқлари айнан ўша даврларга мансуб бўлса керак. Урук ш. қаҳрамонлари — Энмеркар, Лугальбанд, Гилгамеш ва б. ҳақидаги бир туркум қўшикларда баъзи тарихий маълумотлар ҳам учрайди. Илонлар кушандаси Лугальбанд, Иннин маъбудасининг мажнунтоли ва б. ҳақидаги қўшиқлар эса мифологик тавсифга эга. Маъбуда Инниннинг дўзахга тушиши ҳақидаги эътиқодий эпик қўшиқ архаиклиги б-н ажралиб туради. Олтин давр, маданий кашфиётларнинг вужудга келишига бағишланган этиологик эпик қўшиқлар анча кейинги даврларга мансуб. Мил. ав. 24—21-а.лар подшоҳлар Саргон ва Нарамсинларнинг кўрсатган қаҳрамонликлари, юришлари ҳақидаги шумер ҳамда аккад тилида куйланган тарихий — қаҳрамонлик эпослари кенг шуҳрат топган давр бўлди. Шоҳларни ахлоқсизлик ва нопокликда айбловчи, умуман подшоҳлар ҳукмронлигига қарши руҳдаги ахлоқийдиний достонлар ҳам уларга бағишланган. Гилгамеш ҳақидаги эпик достонда (баъзи манбаларда мил. ав. 26-а. деб, баъзиларда эса 22-а. деб кўрсатилади) фожиавий инсон тақдири ва абадиятга етказувчи чорани излаш йўлидаги уриниш юксак бадиийлик б-н тасвирланган. Мил. ав. 22-а.дан бошлаб баъзи расмий уйма ёзувлар (шумер тилида битилган Гудея эҳроми қурилиши ҳақидаги ва подшоҳ Утухегалнинг кутийлар тўдаси устидан козонган ғалабасига бағишланган битикдостон) вужудга кела бошлайди. Мил. ав. 18-а.га ва ундан кейинги даврларга оид ёзма манбалардан маълум бўлган кўпгина панднасиҳат тарзидаги адабиётлар ҳам мил. ав. 3-минг йиллик охирларига мансубдир. Муаллифи. Шуруппак ва унинг ўғли Зиусудр деб тахмин қилинаётган ҳикматли ўгитлар ана шундай адабиётлар қаторига киради. Бундан ташқари, ҳақиқий инсоний мусибатларни ифода этувчи тавбатазаррулар, марсиялар, шунингдек шумерларнинг 2 та ажойиб тўй ҳамда 2 та дафн маросими қўшиклари диққатга сазовордир. Аккад мумтоз адабиётининг шаклланиши мил. ав. 16—12-а.лардаги касидачилик адабиёти даврига тўғри келади: 7 та қўшиқцан иборат фалакиётга оид достон (ҳувиллаган бўшликдан (хаосдан) олам яралишига, худоларнинг кекса ва ёш авлодлари курашига бағишланган) шу жумладандир. Мавжуд борлиққа ишончсизлик, ҳатто танқидий кўз б-н қаралувчи «Ниппурлик қашшоқ» каби достонлар ҳам юзага келади.
Оссуриянинг ўзига хос адабий ёдгорликлари бизгача деярли етиб келмаган. Фақат Бобил адабий жанрларига ўхшатма тарзда достон. мадҳия ва ибодат матнлари учрайди; буларнинг баъзилари подшоҳ Ашшурбанипал томонидан ёзилган. Оссурия адабиётининг мустақил жанри подшоҳ анналлари ҳисобланади. Буларнинг баъзилари ритмик наср намунаси сифатида жанг манзарасини жонли, рангбаранг бўёқларда ифода этади: Саргон II нинг (мил. ав. 714 й.да) Урартуга қилган юриши ҳақида Набушаллимшунунинг маъбудга ёзган хати бунга мисол бўла олади. Мил. ав. 7-а.да Оссурия давлати тугатилгач, бирор арзигулик адабиёт намунаси яратилмаган. Кўҳна Бобил, шунингдек қисман шумер кўҳна адабий ёдгорликлари (асосан диний мавзудаги) мил. ав. 1-а.гача жонли оромий тилиц» қайта кўчириб келинган. Анналлар, йилномалар ва башоратлардан ташқари кўҳна Икки дарё оралиги халкларининг барча адабиёти шеърий асарлардир.
Қад. дунё бадиий маданиятида мил. ав. 4—1-минг йилликлардаги Месопотамиянинг қабила ва халкларининг нафис санъати муҳим ўрин тутади. Месопотамияда Қад. Мисрда бўлгани сингари меъморлик, ҳайкалтарошлик, санъатлар уйғунлиги, инсон ва атроф муҳит тасвирининг кейинги даврларга хос бўлган кўпгина турлари илк бора шаклланиб тараққий этди.
Месопотамиядаги қад. бадиий ёдгорликлар (лойдан қўлда ясалган диний бўяма сопол идишлардаги бир хил қолипдаги геометрик нақшлар ва услублаштирилган қуш, ҳайвон ва инсон тасвирлари; лойдан ясалган ҳайкаллар) мил. ав. 5—4-минг йилликка оид. Мил. ав. 4-минг йилликнинг ўрталаридан кулоллик чархи пайдо бўлди, деворлари баъзан рангбаранг лой қалпоқчалар шаклида геометрик кошинкори нақшлар б-н безатилган ибодатхоналар қурилиши ривожланди (Урукдаги хом ғиштдан ишланган баланд супа устига қурилган тарҳи тўғри тўртбурчакли «Оқ ибодатхона»). ЖамдатНаср даври (мил. ав. 4-минг йиллик охири — 3-минг йиллик бошлари)да мукаммал ҳайкалтарошлик ривожланди (Урукдан топилган аёл боши; мил. ав. 3-минг йиллик, Ироқмузейи, Бағдод). Месопотамия бўртма ҳайкалтарошлиги шаклланди (Урукдаги юзаси ҳошия қаватларга маиший лавҳалар инсон ва ҳайвонларнинг шакллари б-н бир маромда алмашиниб такрорланувчи ясси бўртма тасвирли идиш, Ироқ музейи, Бағдод), тошга нақш ўйиш санъати (глиптика) юксак даражада ривожланди.
Шаҳардавлатлар ташкил топган даврда (мил. ав. 3-минг йиллик бошларида) санъатда шартлилик ва қоидага амал қилишлик белгилари ривожланган. Шумернинг юксалиш даврида подшоҳ ҳокимияти ва коҳинлар таъсирининг кучайиши ибодатхоналар меъморлиги ривожида муҳим роль ўйнади. Маъбудларнинг буюклигини таъкидлашга интилиш меъморий иншоотларнинг улугвор геометрик содда тузилишида намоён бўлди. Тўғри тўртбурчак (мурабба) тарҳли ибодатхоналар пойдевори баланд (бинони зах босишдан саклаш учун) махсус ҳосил қилинган тепаликка хом ғиштдан қурилган. Шумернинг илк сулолаларига оид ибодатхона меъморлигига кўппоғонали минора — юқорисида «Маъбуд уйи» бўлган зиккуратлар киради. Урдаги зиккурат (мил. ав. 22— 21-а.лар) учта устмауст ўрнатилган кесик пирамидадан иборат: зиккурат пешайвони ташки зинапоялар б-н ўзаро боғланган, қатламлари турли рангларга бўялган. Шумернинг ясси томли ва тарҳи тўғри тўртбурчакли, атрофи баланд девор б-н ўралган ҳовлили турар жой бинолари кейинчалик ибодатхоналар ва саройлар меъморлигига таъсир этган.
Шумернинг майда шакллар ҳайкалтарошлиги (маъбудга сигинаётган тош ва жездан ишланган ҳайкалчалар) содда ва бўлинмас шакллардан иборатлиги б-н ажралиб туради. Урдаги «подшоҳлар» мақбарасидан чиққан буюмлар — нақшинкор қалпоқ (дубулға), тож ва ханжар, унинг қини нақшлар б-н нафис ишланган, олтин ва ложуварддан ишланган ҳўкиз боши жонли ифодаланган (арфа безаги).
Месопотамиянинг Аккад сулоласи ҳукмронлиги остида бирлашган даврига оид (мил ав. 24—22-а.лар) унча кўп сақланмаган ёдгорликларда ҳукмдор культининг кучайганлиги акс этган. Бўртма тасвирларда шартли услубни сақлаган ҳолда мужассамот, шакллар ҳажми, атроф муҳитни кўрсатишда кўпроқ эркинликка интилишга ҳаракат қилинган (уруш лавҳалари тасвирланган подшоҳ Нарамсин тош стеласи, Лувр, Париж; ов манзараси акс эттирилган цилиндрсимон муҳр — ҳаммаси мил. ав. 23-а.). Мукаммал ҳайкалтарошликда — портрет шаклини яратишга интилиш (Ниневиядаги жездан ишланган ҳукмдор боши; мил. ав. 23а, Ироқ музейи, Бағдод) жезга бадиий ишлов бериш усули — рихтагарлик, кандакорлик санъати юқори чўққига кўтарилган. Аккад санъати анъаналари Лагаш ш. портрет санъатида сақланган (ҳукмдор Гудеа ҳайкали, мил. ав. 22-а., Лувр, Париж).
Ур давлатининг III сулоласида (мил. ав. 22—21-а.лар охири), коҳинларнинг бюрократик тузуми шароитида бадиий устахоналарда ишланган шакллар сохталиги б-н ажралиб турадиган бўртма тасвирларда маъбудларга сажда қилиш саҳналари акс этган. Бобил ш.нинг юксалиш даврига оид (мил. ав. 18-а.) ёдгорликлар оз сақланган: подшоҳ Хаммурапи қонунлари тўплами битилган диорит ёдгорлик тошининг юқори қисмида Шамаш маъбудига сажда қилаётган подшоҳнинг бўртма тасвири (Лувр, Париж); Маридаги сарой деворидаги безакларда диний мавзулар, маъбудлар тасвири ва б. акс эттирилган.
Месопотамия санъати ривожининг янги босқичи Оссуриянинг юксалиши б-н боғлиқ. Оссурия санъати Аккад ва хеттлар маданияти таъсирида асосан мил. ав. 2-минг йилликда шаклланган (Кар-Тукульти-Нинурта ш. саройидаги бўртма тасвирлар, мил. ав. 13-а.). Оссурия санъатининг ривожланган даври Оссурия ҳарбий давлатининг кучқудрати юксалиши даврига тўғри келди (мил. ав. 9—7-а.лар). Унинг асосий мавзуи урушлар, ғолиб подшоҳни улуғлашдан иборат бўлган. Шаҳарларнинг доимий лойиҳасига киритилган Оссурия подшоҳлари саройлари тарҳи тўғри тўртбурчак тепаликка қурилган қалъа кўринишида бўлиб, ундаги кўплаб хоналар, ички ҳовли атрофида ассимметрик жойлаштирилган. Ҳашаматли баланд равоқли пештоқ — дарвозасининг икки ён томонидаги миноралар асосида маҳобатли ҳомийҳимоячи (одам бошли қанотли ҳўкиз) бўлган. Сарой мажмуалари тўғри бурчакли ибодатхона хоналари ва зиккуратлар (ДурШаррукиндаги Саргон II саройи, ҳоз. Хорсобод; мил. ав. (712— 707)ни ўз ичига олган. Саройлар ташқи безагида асосий ўринни ганч ва оҳакдан ишланган бўртма тасвирлар, афсонавий махлуқлар, жанг ва ов саҳналари, сарой ҳаёти эгаллаган. Мил. ав. 9-а. гаоид$/>изларга жойлашган бўртма тасвирлар (Кальхудаги Ашшурнасирпал II саройи, ҳоз. Нимруд, мил. ав. 9-а.) да кийимлардаги нақш безаклари қунт б-н бажарилганлиги кўзга ташланади. Инсоннинг жисмоний кучқудратини мадҳ этишга интилиш, инсон мушакларини бўрттириб кўрсатиб, шаклларнинг басавлатлигида ифодаланган. Мил. ав. 8—7-а.лар бўртма тасвирлари б-н эркин тўлдирилган деворлар сатҳида, ҳикоянавислик, ҳаётий саҳналарни, табиат манзаралари, кенгликларни кўпроқакс эттиришга интилиш кучайди (Ниневиядаги Синахериб саройи бўртма тасвирлари, ҳоз. Куюнжик, мил. ав. 705— 680). Мил. ав. 7-а. бўртма тасвирларда ҳайвонларни реал тасвирлаш юксак чўққига кўтарилди, образларнинг таъсирчанлиги ва жўшқинлиги кучайди (Ниневиядаги Ашшурбанипал саройидаги «Жон бераётган она шер» бўртма тасвири, мил. ав. 7-а.). ТильБарсиб (ҳоз. ТельАхмар, мил. ав. 8-а.) саройида сақланган деворий безаклар бўртма тасвирларга услуб жиҳатдан яқин, текис ва рангбаранг безаклари б-н ажралиб туради.
Оссурия саройлари безагида, шунингдек рангбаранг сирланган ғиштлардан ишланган фризлар ва металл безак буюмлар ҳамда бўртма тасвирларда қўлланилган (Балаватдаги жез қопланган дарвоза, мил. ав. 9-а., Британия музейи, Лондон). Оссуриянинг меъморлик б-н боғлиқ нодир мукаммал ҳайкалларига маҳобатлилик, дабдабали сокинлик ва яхлитлик хос (Ашшурнасирпал II ҳайкали, мил. ав. 9-а., Британия музейи, Лондон). Амалий санъат юксак даражада ривожланди — цилиндрсимон муҳр тайёрлаш, бадиий тўқимачилик, суяк ва ёғоч ўймакорлиги, металлга ишлов бериш ва б.
Оссурия давлати тугатилгандан кейин (мил. ав. 7-а.) Бобил санъати қисқа муддатли ривожланишни бошидан кечирди (мил. ав. 7—6-а.лар — «Янги Бобил» даври). Бобил ш. ансамбли мураккаб мудофаа тизими, кенг ва тўғри кўчалари, Навуходоносор II саройи, Эсагил ибодатхонаси мажмуаси ва 90 м ли Этеменанка зиккурати б-н ўзига хос ажойибдир. Бобилни Ахоманийлар давлати томонидан босиб олиниши (мил. ав. 538) ва кейинчалик Салавкийлар давлати таркибига кириши (мил. ав. 4-а. охири) натижасида Бобил маданиятида форс, кейинчалик эллинистик санъат таъсири сезилади. Ўз навбатида Бобил санъати Эрон ва Парфия санъати ривожига таъсир кўрсатган (қ. Парфия подшолиги).
Абдухалил Маврупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.