Bobon qözğoloni
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 420–421-b. — ziyouz.com
Bobon qözğoloni — Zarafşon vohasida çorizm mustamlakaçilik istibdodi va mahalliy amaldorlar zulmiga qarşi kötarilgan dehqonlar qözğoloni (1869 y. okt.— 1870 y. sent.). Rahbari — Bobon Aliboyev (Bobon Töqsabo). U Qoraqursoq qişloğidan bölib, rus podşo çinovniklari, amir va uning amaldorlari, jumladan Ziyouddin tuman begi Muhammad Yusufboy dodxohning behad zulmiga qarşi boş kötarib, öz atrofiga kambağal dehqonlarni töplay boşlaydi. 1869 y. dek. ga kelib ularning soni 500 kişidan ortadi. Qözğolonçilar boy va amaldorlarning uy-joylariga öt qöyiş, molmulklarini tortib olib, kambağallarga bölib berişni öz oldilariga asosiy maqsad qilib oladilar. Qözğolon dastlab ana şu Ziyouddin bekligida boşlanib, Xatirçi bekligi va Zarafşon okrugining Kattaqörğon uyezdiga yoyiladi. Buxoro amiri qözğolonni öz kuçi b-n bostira olmagaç, 1869 y. okt.da Zarafşon okrugidagi çor ma'muriyatidan harbiy yordam söraşga majbur böladi. Kattaqörğon uyezdi boşliği kapitan Borzenkov yuborgan jazo otryadi şu uyezd çegarasida qözğolonçilar b-n bölgan jangda katta talofot körsada, bir neça qözğolonçini asir olişga muvaffaq böladi. Ulardan biri (Mullo Xusayn) Buxoro zindoniga taşlanib, qolganlari (Umarqul, Abduşukur, Xudoyberdi) qatl etiladi. Bobon qözğolonni davom ettirib, 4 dek.da Xatirçi amlokdori Rahimboyning molmulkini kambağal dehqonlarga taqsimlab beradi. Söng, qözğolonçilar Ziyouddin tuman begi Muhammad Yusufboy dodxohning uyiga öt qöyib, molmulkini xalqqa ulaşadi. B.q.ning tobora avj olayotganidan çöçigan Turkiston generalgubernatori K. P. Kaufman Kattaqörğonga ştabsrotmistr M. D. Skobelev boşçiligida otliqjazo otryadini jönatadi. Kattaqörğondan 25 km uzoqlikdagi Çorşanba qişloğida bölgan jangda jazo otryadi yengilib, Skobelev krçadi. Bu mağlubiyatdan şarmanda bölgan Turkiston çor ma'muriyati Skobelevni harbiy tribunalga beradi. Şundan söng, Kattaqörğonga polkovnik Karganov boşçiligida ikkinçi jazo otryadi yuboriladi, 1869 y. dek. oxirida bölgan jangda qözğolonçilar yengilib, ulardan 40 tasi halok böladi, 25 kişi asir olinadi, 100 dan ortiği yaralanadi. Bobon esa omon qolgan qözğolonçilar b-n qoçib qutiladi. Asir olingan qözğolonçilarni Ziyouddin tuman begi xalq örtasida osib öldiradi. 1870 y. 14 yanv.da Karganov jazo otryadi Qoraqursoq qişloğida qözğolonçilar b-n yana jang qiladi, ammo ularni yenga olmaydi, 1870 y. sent.da çor hukumati ayğoqçisi Saidxon Karimxonovning xiyonati tufayli qözğolonçilar Kattaqörğonning Törtköl qişloğida tormor qilinadilar. Bobon qölga olinib, Samarqandda qatl etiladi.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 1j. [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОБОН ҚЎЗҒОЛОНИ — Зарафшон воҳасида чоризм мустамлакачилик истибдоди ва маҳаллий амалдорлар зулмига қарши кўтарилган деҳқонлар қўзғолони (1869 й. окт.— 1870 й. сент.). Раҳбари — Бобон Алибоев (Бобон Тўқсабо). У Қорақурсоқ қишлоғидан бўлиб, рус подшо чиновниклари, амир ва унинг амалдорлари, жумладан Зиёуддин туман беги Муҳаммад Юсуфбой додхоҳнинг беҳад зулмига қарши бош кўтариб, ўз атрофига камбағал деҳқонларни тўплай бошлайди. 1869 й. дек. га келиб уларнинг сони 500 кишидан ортади. Қўзғолончилар бой ва амалдорларнинг уй-жойларига ўт қўйиш, молмулкларини тортиб олиб, камбағалларга бўлиб беришни ўз олдиларига асосий мақсад қилиб оладилар. Қўзғолон дастлаб ана шу Зиёуддин беклигида бошланиб, Хатирчи беклиги ва Зарафшон округининг Каттақўрғон уездига ёйилади. Бухоро амири қўзғолонни ўз кучи б-н бостира олмагач, 1869 й. окт.да Зарафшон округидаги чор маъмуриятидан ҳарбий ёрдам сўрашга мажбур бўлади. Каттақўрғон уезди бошлиғи капитан Борзенков юборган жазо отряди шу уезд чегарасида қўзғолончилар б-н бўлган жангда катта талофот кўрсада, бир неча қўзғолончини асир олишга муваффақ бўлади. Улардан бири (Мулло Хусайн) Бухоро зиндонига ташланиб, қолганлари (Умарқул, Абдушукур, Худойберди) қатл этилади. Бобон қўзғолонни давом эттириб, 4 дек.да Хатирчи амлокдори Раҳимбойнинг молмулкини камбағал деҳқонларга тақсимлаб беради. Сўнг, қўзғолончилар Зиёуддин туман беги Муҳаммад Юсуфбой додхоҳнинг уйига ўт қўйиб, молмулкини халққа улашади. Б.қ.нинг тобора авж олаётганидан чўчиган Туркистон генералгубернатори К. П. Кауфман Каттақўрғонга штабсротмистр М. Д. Скобелев бошчилигида отлиқжазо отрядини жўнатади. Каттақўрғондан 25 км узоқликдаги Чоршанба қишлоғида бўлган жангда жазо отряди енгилиб, Скобелев крчади. Бу мағлубиятдан шарманда бўлган Туркистон чор маъмурияти Скобелевни ҳарбий трибуналга беради. Шундан сўнг, Каттақўрғонга полковник Карганов бошчилигида иккинчи жазо отряди юборилади, 1869 й. дек. охирида бўлган жангда қўзғолончилар енгилиб, улардан 40 таси ҳалок бўлади, 25 киши асир олинади, 100 дан ортиғи яраланади. Бобон эса омон қолган қўзғолончилар б-н қочиб қутилади. Асир олинган қўзғолончиларни Зиёуддин туман беги халқ ўртасида осиб ўлдиради. 1870 й. 14 янв.да Карганов жазо отряди Қорақурсоқ қишлоғида қўзғолончилар б-н яна жанг қилади, аммо уларни енга олмайди, 1870 й. сент.да чор ҳукумати айғоқчиси Саидхон Каримхоновнинг хиёнати туфайли қўзғолончилар Каттақўрғоннинг Тўрткўл қишлоғида тормор қилинадилар. Бобон қўлга олиниб, Самарқандда қатл этилади.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1ж. [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.