Bodom
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–444-b. — ziyouz.com
Bodom (Amygdalus L.) — ra'nodoşlar (anorgullilar oilasi) ga mansub daraxt va butalar. 40 ga yaqin turi ma'lum. Osiyo, Şim. hamda Markaziy Amerikada, Yevropaning jan. da, Zakavkazye, Örta Osiyoda tarqalgan. Özbekistonda 5 turi mavjud. Ulardan bittasi — şirin mağizli B. (A. comminis L.) ekiladi, qolganlari yovvoyi holda uçraydi. Özbekistonning dengiz sathidan 1000—1200 m gaça bölgan togli zonalarida (Farğona vodiysi, Surxondaryo, Samarqand, Toşkent viloyatlarida) östiriladi.
Botanik tavsifi. Daraxti 6— 10 m, şoxşabbasi piramidasimon yoki tarvaqaylagan. Ildiz tizimi yaxşi rivojlangan. Barglari naştarsimon. Ösuv va meva novdalari çiqaradi. Erta bahorda, barg çiqarişdan oldin gullaydi. Guli oq yoki puşti, ikki jinsli. Ğoyat yoruğsevar va qurğoqçilikka çidamli. Çetdan çanglanganda yaxşi hosil beradi. Mevasi (bodomi) pust (pişganda yorilib ketadi) b-n qoplangan qattiq qobikli danak (yonğoqça). Iyulsent.da pişadi. Bodomi 0,5—4 g (mağzi 12—80%). Magzi tarkibida 35—67% yoğ, 30% gaça oqsil moddalar, şuningdek qand, yelimsimon moddalar (aççiq B. tarkibida 2,5% gaça amigdalin) bor. Pöçoği naviga qarab yupqa (ğalvirak), örtaça va qattiq, mağzi şirin yoki aççiq böladi.
Xöjalik ahamiyati . B. asosan, şirin mağzi uçun yetiştiriladi. B. mağzi iste'mol qilinadi, konditer sanoatida, moyi tibbiyotda, aççiq mağiz B.dan olinadigan efir moyi kosmetika sanoatida, pöçoği likyor, konyak va vinolar rangi va ta'mini yaxşilaşda işlatiladi.
Biologik xususiyatlari. B. 100, hatto 130 y.gaça yaşaydi. Köçati danakmevalilar (şaftoli, olça, örik) yoki aççiq B. danagini ekib olingan nihollarga şirin B. navlarini payvand qiliş yöli b-n yetiştiriladi. Köçati kuzda yoki bahorda 8x6, 8x8, 10x10 m sxemada ekiladi. Soz va toşloqi tuproqli, suğoriladigan böz yerlarda yaxşi usadi. Ekilgan yili 8—10 marta, hosilga kirgaç, 4—6 marta suğoriladi. Şoxşabbasiga siyrak yarusli, ba'zan kosasimon şakl beriladi. Daraxti 4—5 yildan boşlab meva beradi. 12—15yili töliqhosilga kiradi. Bir tupidan 60— 80 kg gaça hosil olinadi. Daraxti 20— 25° sovuqqa bardoş beradi.
Özbekistonda ekiladigan asosiy navlari.Böstonliq — şaftoli b-n çatiştiriş natijasida yetiştirilgan. Bodomi 2 g keladi. Pöçoğining qalinligi örtaça, mağzi şirin. Bahorgi qorasovuqqa çidamli. Ertagi — Buxoro bodomini oddiy B. b-n çatiştirib olingan. Erta gullaydi, mevasi iyudda pişadi. Mağzi şirin. Sovuqqa çidamli. Ğalvirak (yupqapöçoq) — bodomining örtaça oğirligi 1,9 g, mağzi töq, erta gullaydi, mevasi avg,da pişadi, sovuqqa çidami örtaça. B.ning Yalta, Kosmos, Nikitskiy 62, Turkmenistan a'losi kabi navlari ham ekilmoqda.
Ad.: Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Sobirov M., Tomorqa boğdorçiligi, T., 1991.
Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОДОМ (Amygdalus L.) — раънодошлар (аноргуллилар оиласи) га мансуб дарахт ва буталар. 40 га яқин тури маълум. Осиё, Шим. ҳамда Марказий Америкада, Европанинг жан. да, Закавказье, Ўрта Осиёда тарқалган. Ўзбекистонда 5 тури мавжуд. Улардан биттаси — ширин мағизли Б. (A. comminis L.) экилади, қолганлари ёввойи ҳолда учрайди. Ўзбекистоннинг денгиз сатҳидан 1000—1200 м гача бўлган тогли зоналарида (Фарғона водийси, Сурхондарё, Самарқанд, Тошкент вилоятларида) ўстирилади.
Ботаник тавсифи. Дарахти 6— 10 м, шохшаббаси пирамидасимон ёки тарвақайлаган. Илдиз тизими яхши ривожланган. Барглари наштарсимон. Ўсув ва мева новдалари чиқаради. Эрта баҳорда, барг чиқаришдан олдин гуллайди. Гули оқ ёки пушти, икки жинсли. Ғоят ёруғсевар ва қурғоқчиликка чидамли. Четдан чангланганда яхши ҳосил беради. Меваси (бодоми) пуст (пишганда ёрилиб кетади) б-н қопланган қаттиқ қобикли данак (ёнғоқча). Июльсент.да пишади. Бодоми 0,5—4 г (мағзи 12—80%). Магзи таркибида 35—67% ёғ, 30% гача оқсил моддалар, шунингдек қанд, елимсимон моддалар (аччиқ Б. таркибида 2,5% гача амигдалин) бор. Пўчоғи навига қараб юпқа (ғалвирак), ўртача ва қаттиқ, мағзи ширин ёки аччиқ бўлади.
Хўжалик аҳамияти . Б. асосан, ширин мағзи учун етиштирилади. Б. мағзи истеъмол қилинади, кондитер саноатида, мойи тиббиётда, аччиқ мағиз Б.дан олинадиган эфир мойи косметика саноатида, пўчоғи ликёр, коньяк ва винолар ранги ва таъмини яхшилашда ишлатилади.
Биологик хусусиятлари. Б. 100, ҳатто 130 й.гача яшайди. Кўчати данакмевалилар (шафтоли, олча, ўрик) ёки аччиқ Б. данагини экиб олинган ниҳолларга ширин Б. навларини пайванд қилиш йўли б-н етиштирилади. Кўчати кузда ёки баҳорда 8x6, 8x8, 10x10 м схемада экилади. Соз ва тошлоқи тупроқли, суғориладиган бўз ерларда яхши усади. Экилган йили 8—10 марта, ҳосилга киргач, 4—6 марта суғорилади. Шохшаббасига сийрак ярусли, баъзан косасимон шакл берилади. Дарахти 4—5 йилдан бошлаб мева беради. 12—15йили тўлиқҳосилга киради. Бир тупидан 60— 80 кг гача ҳосил олинади. Дарахти 20— 25° совуққа бардош беради.
Ўзбекистонда экиладиган асосий навлари.Бўстонлиқ — шафтоли б-н чатиштириш натижасида етиштирилган. Бодоми 2 г келади. Пўчоғининг қалинлиги ўртача, мағзи ширин. Баҳорги қорасовуққа чидамли. Эртаги — Бухоро бодомини оддий Б. б-н чатиштириб олинган. Эрта гуллайди, меваси июдда пишади. Мағзи ширин. Совуққа чидамли. Ғалвирак (юпқапўчоқ) — бодомининг ўртача оғирлиги 1,9 г, мағзи тўқ, эрта гуллайди, меваси авг,да пишади, совуққа чидами ўртача. Б.нинг Ялта, Космос, Никитский 62, Туркменистан аълоси каби навлари ҳам экилмоқда.
Ад.: Помология Узбекистана, Т., 1983; Собиров М., Томорқа боғдорчилиги, Т., 1991.
Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.