Bodring
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 445–446-b. — ziyouz.com
Bodring (Cucumis sativus L.) — qovoqgullilar oilasiga mansub bir yillik sabzavot ekini. Barça qit'alarda ekiladi. Yovvoyi holda uçramaydi. Oçiq dal ada va issiqxonalarda yetiştiriladi. Vatani — Xindiston. Mil.av. 3-ming y.dan beri ma'lum. Palagi 1,5—2 m gaça boradi. B. guli bir uyli, ayrim jinsli. Otalik gullari barg qöltiğida bittadan, onalik gullari otalik gullaridan keyinroq paydo bulib, barg qöltiğida bittadan, tezpişar navlarida 2—3 ta dan joylaşadi. Mevasida vitamin S, 92,7— 97,7% suv, 1,1—3,7% qand va mineral tuzlar, şuningdek efir moyi bor.
B. issiqsevar usimlik, uruği tuproq harorati 14—15° bölganda una boşlaydi, 25—30° da yaxşi kökaradi. B. ning ertapişar, örtapişar va keçpişar navlari bor. Ertapişari oçiq dalaga apr.ning birinçi yarmida, örtapişari may oxirlarida, keçpişari iyunning urtasi va iyulning boşida ekiladi. B. egatorasini 120— 140 sm dan olib, yakka qatorlab yoki 210—240 sm dan olib, qöş qatorlab har uyaga 2—3 kun ivitib quyilgan 5— 8 dona uruğ taşlab ekiladi. Qatorlab ekilganda tup oraliği 35—40 sm, töğri burçakli uyalab ekilganda 70 sm qilinadi. B. kökarib çiqqaç, ertagisi 30—40 kunda, keçkisi 50—60 kunda gullaydi, tukkan mevasi 8—10 kunda yetiladi. Mevasi oç yaşil bulib, uruği pişganda sarğişqunğir tusga kiradi. Yer haydaş oldidan gektariga 25— 30 t gung, 100 kg dan azotli va fosforli öğitlar solinadi. Uruği unib çiqqaç, uyada bittadan nihol qoldirib yaganalanadi, suğorib çopiq qilinadi. Iqlim va tuproq şaroitiga qarab har 5—12 kunda suğoriladi. B. şörlanmagan, sizot suvlari çuqur joylaşgan yerlarda yaxşi usadi. Mevasini har kuni yoki kun oralatib teriş kerak. Mevasi kukligiça, tuzlangan va konserva holida iste'mol qilinadi. Şarbati tibbiyotda dori-darmon sifatida işlatiladi.
Özbekistonda seleksiya yuli b-n yaxşilangan quyidagi navlari ekiladi: Marğilon 822. Keçpişar, palagi uzun, bargi urtaça, beş burçakli. Mevasi silindrsimon, böyi 16—18 sm, eni 5—6 sm, oğirligi 130—240 g, töq yaşil, uçidan boşlanadigan oq yöllari bor, ba'zan yöllari bölmaydi. Gektaridan 300—350 s hosil beradi. Özbekiston 740. Örtapişar, palagi urtaça, bargi mayda, töq yaşil, usti çötir. Mevasi silindrsimon, böyi 10—13 sm, eni 4—5 sm, oğirligi 100— 180 g, yaltiroq yaşil. Uçidan boşlanadigan oq yöllari mevasining yarmigaça boradi. Gektaridan 340—375 s hosil beradi. Qöyliq 262. Ertapişar, palagi örtaça, bargi töq yaşil, tögarak, bölakli. Mevasining böyi 10— 11 sm. eni 3—4 sm, oğirligi 105—110 g, töq yaşil. Ertagi qilib ekilganda gektaridan 330—350 s, keçki qilib ekilganda 120—160 s hosil beradi. Şuningdek, Ertagi 645, Hisor 132 navlari ham serhosilligi b-n ajralib turadi. B. issiqxonalarda yetiştirilganda 1 mg maydondan 20—35 kg hosil olinadi.
Kasalliklari: unşudring, oqpalak, ildiz çirişi.
Zararkunandalari: örgimçakkana, bitlar, ildiz kemiruvçilar va b.
Ad.: Böriyev H., Abdullayev A., Tomorqa sabzavotçiligi, T., 1994.
Orif Qodirxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОДРИНГ (Cucumis sativus L.) — қовоқгуллилар оиласига мансуб бир йиллик сабзавот экини. Барча қитъаларда экилади. Ёввойи ҳолда учрамайди. Очиқ дал ада ва иссиқхоналарда етиштирилади. Ватани — Хиндистон. Мил.ав. 3-минг й.дан бери маълум. Палаги 1,5—2 м гача боради. Б. гули бир уйли, айрим жинсли. Оталик гуллари барг қўлтиғида биттадан, оналик гуллари оталик гулларидан кейинроқ пайдо булиб, барг қўлтиғида биттадан, тезпишар навларида 2—3 та дан жойлашади. Мевасида витамин С, 92,7— 97,7% сув, 1,1—3,7% қанд ва минерал тузлар, шунингдек эфир мойи бор.
Б. иссиқсевар усимлик, уруғи тупроқ ҳарорати 14—15° бўлганда уна бошлайди, 25—30° да яхши кўкаради. Б. нинг эртапишар, ўртапишар ва кечпишар навлари бор. Эртапишари очиқ далага апр.нинг биринчи ярмида, ўртапишари май охирларида, кечпишари июннинг уртаси ва июлнинг бошида экилади. Б. эгаторасини 120— 140 см дан олиб, якка қаторлаб ёки 210—240 см дан олиб, қўш қаторлаб ҳар уяга 2—3 кун ивитиб қуйилган 5— 8 дона уруғ ташлаб экилади. Қаторлаб экилганда туп оралиғи 35—40 см, тўғри бурчакли уялаб экилганда 70 см қилинади. Б. кўкариб чиққач, эртагиси 30—40 кунда, кечкиси 50—60 кунда гуллайди, туккан меваси 8—10 кунда етилади. Меваси оч яшил булиб, уруғи пишганда сарғишқунғир тусга киради. Ер ҳайдаш олдидан гектарига 25— 30 т гунг, 100 кг дан азотли ва фосфорли ўғитлар солинади. Уруғи униб чиққач, уяда биттадан ниҳол қолдириб яганаланади, суғориб чопиқ қилинади. Иқлим ва тупроқ шароитига қараб ҳар 5—12 кунда суғорилади. Б. шўрланмаган, сизот сувлари чуқур жойлашган ерларда яхши усади. Мевасини ҳар куни ёки кун оралатиб териш керак. Меваси куклигича, тузланган ва консерва ҳолида истеъмол қилинади. Шарбати тиббиётда дори-дармон сифатида ишлатилади.
Ўзбекистонда селекция йули б-н яхшиланган қуйидаги навлари экилади: Марғилон 822. Кечпишар, палаги узун, барги уртача, беш бурчакли. Меваси цилиндрсимон, бўйи 16—18 см, эни 5—6 см, оғирлиги 130—240 г, тўқ яшил, учидан бошланадиган оқ йўллари бор, баъзан йўллари бўлмайди. Гектаридан 300—350 ц ҳосил беради. Ўзбекистон 740. Ўртапишар, палаги уртача, барги майда, тўқ яшил, усти чўтир. Меваси цилиндрсимон, бўйи 10—13 см, эни 4—5 см, оғирлиги 100— 180 г, ялтироқ яшил. Учидан бошланадиган оқ йўллари мевасининг ярмигача боради. Гектаридан 340—375 ц ҳосил беради. Қўйлиқ 262. Эртапишар, палаги ўртача, барги тўқ яшил, тўгарак, бўлакли. Мевасининг бўйи 10— 11 см. эни 3—4 см, оғирлиги 105—110 г, тўқ яшил. Эртаги қилиб экилганда гектаридан 330—350 ц, кечки қилиб экилганда 120—160 ц ҳосил беради. Шунингдек, Эртаги 645, Ҳисор 132 навлари ҳам серҳосиллиги б-н ажралиб туради. Б. иссиқхоналарда етиштирилганда 1 мг майдондан 20—35 кг ҳосил олинади.
Касалликлари: уншудринг, оқпалак, илдиз чириши.
Зараркунандалари: ўргимчаккана, битлар, илдиз кемирувчилар ва б.
Ад.: Бўриев Ҳ., Абдуллаев А., Томорқа сабзавотчилиги, Т., 1994.
Ориф Қодирхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.