Böğimoyoqlilar

Böğimoyoqlilar (Arthropoda) umurtqasiz hayvonlar tipi. B.ning ajdodi tuban tuzilgan dengiz halqali çuvalçanglari hisoblansada, ularning bitta yoki bir neça umumiy ajdodlardan kelib çiqqanligi töğrisidagi muammo hozirgaça uzilkesil hal etilmagan. Eng qad. böğimoyoklilardan trilobitasimonlar quyi kembriy qatlamlaridan boşlab uçraydi. Ordovik va silur davrida B. quruqlikka çiqişgan. B.ning tanasi va oyoqlari böğimlarga bölingan (B. nomi ham ana şundan olingan), ikki tomonlama simmetriyali. Tanasi qattiq xitin kutikula b-n qoplangan. Xitin qoploğiç taşqi skelet funksiyasini ham bajaradi, unga içki tomondan muskullar birikadi. Tana böğimlari geteronom, ya'ni ularning şakli va kattaligi har xil böladi. B. tanasi, odatda, boş, kökrak va qorin bölimlaridan iborat. Lekin ba'zan tananing turli bölimlari özaro har xil tarzda birikib ketişi mumkin. B.ning boş bölimi boş bölagi — akrondan va 4 tana böğimlarining qöşilişidan hosil böladi. Kökrak va qorin bölimlaridagi böğimlar har xil sistematik guruhlarda bir xil bölmaydi. B. tanasidagi har bir böğim dastlab bir juftdan nayga öxşaş ösimtaga ega bölgan, keyinçalik bu ösimtalar jağlar, yuriş oyoqlari, suzgiç organlar, sörğiçlar, örgimçak bezlari va b. organlarga aylangan yoki yöqolib ketgan. B. jabra, traxeya yoki öpka orqali nafas oladi. Birlamçi ovqat hazm qiliş sistemasi ektodermadan hosil bölgan oldingi va keyingi içakdan, endodermadan hosil bölgan örta içakdan hamda ular b-n boğlangan sölak va hazm bezlaridan iborat. Ayiriş organlari kelib çiqişi va funksiyasiga köra, halqali çuvalçanglarning metanefridiylariga öxşaş bölgan antennal, koksal va maksillar bezlar — selomoduklardan yoki içak ösimtalari — malpigi nayçalaridan iborat. Qon aylaniş sistemasi oçiq, qon aylaniş organlari har xil darajada rivojlangan. Nerv sistemasi gangliylarning qöşilişidan hosil böladigan boş miya va qorin nerv zanjiridan iborat. Qorin nerv zanjiridagi nerv gangliylari tana böğimlarining özgarişiga moye holda turli darajada konsentratsiyalaşgan böladi. Köpçilik B.ning yaxşi rivojlangan sezgi organlari, jumladan murakkab fasetkali közlari, har xil mexano va xemoretseptorlari, eşitiş, muvozanat saqlaş, ovoz çiqariş organlari böladi. Deyarli barça B. ayrim jinsli. Jinsiy dimorfizm yaxşi rivojlangan. Jinsiy yöl b-n (ba'zan partenogenez) köpayadi. Köpçilik turlari metamorfoz orqali rivojlanadi. Qattiq tana qoploğiçi B.ning ösişiga tösqinlik qiladi. Şuning uçun B. faqat eski xitin qoploğiçni taşlaş (tullaş), yangi xitin pust hosil qiliş orqali ösadi. Tana böşliği aralaş tipda (miksotsel). Muskullari töptöp bölib joylaşgan. Köpçilik B.ning yuragi naysimon, köp kamerali, qoni tana suyuqligiga öxşaş bölib, gemolimfa deyiladi. B. tipi 4 ta kenja tip: trilobitasimonlar (qazilma holda uçraydigan yagona trilobitlar sinfi), jabra b-n nafas oluvçilar (yagona qisqiçbaqasimonlar sinfi), xelitseralilar (qiliçdumlilar, örgimçaksimonlar sinflari), traxeyalilar (köpoyoqlilar, haşarotlar sinflari) ga bölinadi. 2 mln.ga yaqin turi bor. Yerda mavjud bölgan hamma yaşaş muhitlarini egallagan. B.ning quruqlikda yaşaşga va havoda uçişga moslanişi hayvonot dunyosida sodir bölgan eng muhim özgarişlardan biri hisoblanadi. B. biosferada beqiyos katta ahamiyatga ega. Köpçilik ekosistemalardagi tirik organizmlarning asosiy qismini taşkil etişi, xilmaxil oziqlanişi tufayli B. tabiatda moddalar aylanişi jarayonini amalga oşiradi. B. oziq-ovqat va kiyim-keçak uçun xom aşyo manbai sifatida ham katta ahamiyatga ega. B. orasida organik qrldiqlarini özlaştirib, tuproq hosil bölişi jarayonida faol iştirok etadigan; odam va hayvonlarda parazitlik qiladigan va kasallik tarqatadigan; gullarni çanglatib, ösimliklarning hosildorligini oşirişga imkon beradigan; q. x. ekinlarini yeb, zararkunandalik qiladigan turlari ham köp.

Ad.: Dogel V. L., Zoologiya bespozvonoçnix, M., 1981; Jizn jivotnix, v 6ti tomax, t. 3, M., 1974.

Oçil Mavlonov.