Boğot tumani

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 616–617-b. — ziyouz.com

Boğot tumani — Xorazm viloyati tarkibidagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan (1930 va 50-y.larda bir neça marta yondoş tumanlarga qöşib yuborilgan va qayta tiklangan, 1970 y. 7 dek.da qayta taşkil etildi). B. t. Xorazm viloyatining jan.şarqiy qismida joylaşgan. Ğarb va şim.da viloyatning Yangiariq va Xonqa tumanlari, Amudaryo b-n, şarkda Hazorasp tumani va jan.da Turkmaniston b-n çegaradoş. Mayd. 0,44 ming km2. Aholisi 106 ming kişidan ziyod (2000). B.t.da 11 qişloq fuqarolari yiğini (Beşariq, Boğot, Dehqonbozor, Madaniyat, Nayman, Xitoy, Xöjalik, Qizilravot, Qipçoq, Qorayantoq, Qulonqoraboğ) bor. Markazi — Boğot qişloği.

Tabiati. B.t. yer yuzasi uçlamçi davr oxiri va törtlamçi davr boşlarida dare keltirgan yotqiziklarning töplanişidan vujudga kelgan. Allyuvial jinslar bör davrining tub jinslari ustini qoplab olgan. Yer yuzasi payettekislikbölib, şim.ğarbga nişab. Ba'zi joylarida sayoz botiq va qoldiq özanlar uçraydi. Tumanning jan.da kum relyef şakllari tarqalgan. Hoz. zamon relyefining vujudga kelişida Amudaryo va uning tarmoklari, sugoriş şoxobçalari muhim rol öynagan.

Iqlimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi — 4°dan — 6° gaça, iyulniki 28—30°. Yiliga 80—110 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 190— 210 kun. Tuman hududidan Amudaryo oqib ötadi. Tumandagi asosiy suğoriş şoxobçalari Toşsoqa kanali va uning tarmoklari — Bayramsoqa, Qizilrabot, Qorayantoqva Osyop ariqlaridir. Tumanda 50 dan ziyod köl (Otaköl, Şörköl, Kökköl, Gajli, Töqayköl va b.) bor. Köllarning aksariyat qismi tumanning Qoraqumga tutaş pastqam joylarida joylaşgan. Tuproqlari ötloqi va ötloqi böz tuproklardan iborat. Kuçli şörlangan joylarda şörxok va şörtob tuproqpar, Qoraqumga tutaş joylarida qumli va qumoqtuproklar tarqalgan. Suvga serob joylarda namsevar ösimliklar, qumlarda kserofit ösimliklar uçraydi. Hayvonlardan sariq yumronqoziq, çiyaböri, nutriya, ondatra, parrandalardan ördak, kulrang ğoz, birqozon va b. uçraydi.

Aholisi, asosan özbeklar; şuningdek boşqa millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga 240 kişi töğri keladi.

Xöjaligi. B.t. xöjaligining asosini q.x. taşkil etadi. Q. x. da foydalaniladigan yerlar 22,9 ming ga, şu jumladan haydaladigan yerlar 18,5 ming ga; 8,5 ming ga yerga paxta, 3,8 ming ga yerga galla, 3,6 ming ga yerga şoli, 0,7 ming ga yerga polizsabzavot ekinlari, 0,2 ming ga yerga makkajöxori, 1,2 ming ga yerga beda ekiladi. Kunjut va qand lavlagi ekiş ham yölga qöyilmoqda. B. t. da 13 jamoa xöjaligi, 81 dehqon va fermer xöjaligi bor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 35,8 ming qoramol, 30,5 ming qöy va eçki, 100 ming parranda boqiladi (2000).

Sanoat korxonalari q. x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Tumanda 10 quriliş taşkiloti, 6 sanoat korxonasi bor. Tuman hududidan Qönğirot — Çorjöy t. y., Urganç — Hazorasp, Xiva — Hazorasp avtomobil yöllari ötgan. Eng yaqin t.y. stansiyasi «Boğot» tuman markazidan 12 km narida.

1999/2000 öquv yilida 50 umumiy ta'lim maktabida 27 ming öquvçi, 2 litseyda 500 öquvçi ta'lim oldi. 2 sport maktabi va tennis korti faoliyat körsatmoqda. 40 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 42 klub, 14 madaniyat uyi, 1 musiqa maktabi, 1 xalq ansambli, 39 sport zali, tennis korti, 204 sport maydonçalari işlab turibdi. 10 ming kişiga möljallangan stadion mavjud. 510 örinli 5 kasalxona, 10 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 30 feldşerlik punkti bölib, ularda 1469 vraç va örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi (2000). 1971 y.dan «Hurriyat» tuman gaz. çiqadi (adadi 3,4 ming). Özbekiston Qahramoni «Boğot» jamoa xöjaligining raisi Maşarif Quvokov şu tumanning Qulonqoraboğ qişloğidan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОҒОТ ТУМАНИ — Хоразм вилояти таркибидаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган (1930 ва 50-й.ларда бир неча марта ёндош туманларга қўшиб юборилган ва қайта тикланган, 1970 й. 7 дек.да қайта ташкил этилди). Б. т. Хоразм вилоятининг жан.шарқий қисмида жойлашган. Ғарб ва шим.да вилоятнинг Янгиариқ ва Хонқа туманлари, Амударё б-н, шаркда Ҳазорасп тумани ва жан.да Туркманистон б-н чегарадош. Майд. 0,44 минг км2. Аҳолиси 106 минг кишидан зиёд (2000). Б.т.да 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бешариқ, Боғот, Деҳқонбозор, Маданият, Найман, Хитой, Хўжалик, Қизилравот, Қипчоқ, Қораянтоқ, Қулонқорабоғ) бор. Маркази — Боғот қишлоғи.

Табиати. Б.т. ер юзаси учламчи давр охири ва тўртламчи давр бошларида даре келтирган ётқизикларнинг тўпланишидан вужудга келган. Аллювиал жинслар бўр даврининг туб жинслари устини қоплаб олган. Ер юзаси паеттекисликбўлиб, шим.ғарбга нишаб. Баъзи жойларида саёз ботиқ ва қолдиқ ўзанлар учрайди. Туманнинг жан.да кум рельеф шакллари тарқалган. Ҳоз. замон рельефининг вужудга келишида Амударё ва унинг тармоклари, сугориш шохобчалари муҳим роль ўйнаган.

Иқлими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси — 4°дан — 6° гача, июлники 28—30°. Йилига 80—110 мм ёғин тушади. Вегетация даври 190— 210 кун. Туман ҳудудидан Амударё оқиб ўтади. Тумандаги асосий суғориш шохобчалари Тошсоқа канали ва унинг тармоклари — Байрамсоқа, Қизилработ, Қораянтоқва Осёп ариқларидир. Туманда 50 дан зиёд кўл (Отакўл, Шўркўл, Кўккўл, Гажли, Тўқайкўл ва б.) бор. Кўлларнинг аксарият қисми туманнинг Қорақумга туташ пастқам жойларида жойлашган. Тупроқлари ўтлоқи ва ўтлоқи бўз тупроклардан иборат. Кучли шўрланган жойларда шўрхок ва шўртоб тупроқпар, Қорақумга туташ жойларида қумли ва қумоқтупроклар тарқалган. Сувга сероб жойларда намсевар ўсимликлар, қумларда ксерофит ўсимликлар учрайди. Ҳайвонлардан сариқ юмронқозиқ, чиябўри, нутрия, ондатра, паррандалардан ўрдак, кулранг ғоз, бирқозон ва б. учрайди.

Аҳолиси, асосан ўзбеклар; шунингдек бошқа миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га 240 киши тўғри келади.

Хўжалиги. Б.т. хўжалигининг асосини қ.х. ташкил этади. Қ. х. да фойдаланиладиган ерлар 22,9 минг га, шу жумладан ҳайдаладиган ерлар 18,5 минг га; 8,5 минг га ерга пахта, 3,8 минг га ерга галла, 3,6 минг га ерга шоли, 0,7 минг га ерга полизсабзавот экинлари, 0,2 минг га ерга маккажўхори, 1,2 минг га ерга беда экилади. Кунжут ва қанд лавлаги экиш ҳам йўлга қўйилмоқда. Б. т. да 13 жамоа хўжалиги, 81 деҳқон ва фермер хўжалиги бор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 35,8 минг қорамол, 30,5 минг қўй ва эчки, 100 минг парранда боқилади (2000).

Саноат корхоналари қ. х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган. Туманда 10 қурилиш ташкилоти, 6 саноат корхонаси бор. Туман ҳудудидан Қўнғирот — Чоржўй т. й., Урганч — Ҳазорасп, Хива — Ҳазорасп автомобиль йўллари ўтган. Энг яқин т.й. станцияси «Боғот» туман марказидан 12 км нарида.

1999/2000 ўқув йилида 50 умумий таълим мактабида 27 минг ўқувчи, 2 лицейда 500 ўқувчи таълим олди. 2 спорт мактаби ва теннис корти фаолият кўрсатмоқда. 40 оммавий ва болалар кутубхонаси, 42 клуб, 14 маданият уйи, 1 мусиқа мактаби, 1 халқ ансамбли, 39 спорт зали, теннис корти, 204 спорт майдончалари ишлаб турибди. 10 минг кишига мўлжалланган стадион мавжуд. 510 ўринли 5 касалхона, 10 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 30 фельдшерлик пункти бўлиб, уларда 1469 врач ва ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди (2000). 1971 й.дан «Ҳуррият» туман газ. чиқади (адади 3,4 минг). Ўзбекистон Қаҳрамони «Боғот» жамоа хўжалигининг раиси Машариф Қувоков шу туманнинг Қулонқорабоғ қишлоғидан.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.