Bojxona
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 450–451-b. — ziyouz.com
Bojxona — 1) boj undiradigan joy; 2) çegara orqali ötadigan jami yuklarni, jumladan, bagaj va poçta jönatmalarini nazorat qiladigan davlat muassasasi; ötkazilayogan yuklarni tekşiriş, tartibga soliş va rasmiylaştiriş, ulardan boj va yiğimlar undiriş b-n şuğullanadi. B. haqidagi qonun hujjatlarida belgilangan tartibqoidalarning buzilişini oldini oliş, ularga nisbatan çoralar köriş, suriştiruv va tezkor qidiruv işlari olib boriş, kontrabandaga qarşi kuraşiş ham B. vakolatiga kiradi. B.lar, odatda, dengiz va daryo portlarida, xalqaro aeroportlarda, temir yöl st-yalari, çegara punktlarida joylaşadi. B. muassasalari taşqi savdoda mamlakat manfaati ta'minlanişini nazorat qiladi, qimmatbaho boyliklar (san'at asarlari, nodir metallar va b.) ning mamlakat hududidan olib çiqib ketilişining oldini oladi.
Dastlabki B.lar savdogarlarga körsatiladigan xizmatlar uçun boj undiriş maqsadlarida taşkil etilgan. Qad. Xitoyda ipak qurtini taşqariga olib çiqmaslikni B. qat'iy nazorat qilgan. Buyuk Britaniyada 1006 y.dan boşlab orolga keltiriladigan har qanday yukdan «qirol haqi» undirilgan. Boltiq dengizini Jahon okeani b-n tutaştiradigan böğozdan ötganligi uçun olinadigan «zund boji» asrlar davomida Daniya qirolligi xazinasini boyitib kelgan. Savdo-sotiq erkinligi va xavfsizligini ta'minlaşda B. muhim örin tutgan, olib ötilayotgan tovarga maxsus belgi qöyilgan va bu tovardan boj olinganini ifoda etgan. Örta asrlarda karvon yöllarida, maxsus joylar (köpriklar, dovonlar hamda şahar taşqarisi va b.)da savdo karvonlaridan boj oluvçi B.lar bölgan.
Örta Osiyo hududida B.lar uzoq tarixiy davrda şakllanib kelgan. Özbekistonda birinçi PattaHisor B.si 19-a. ning oxirlarida Rossiya imperiyasi Örta Osiyoni bosib olgandan keyin taşkil etilgan. Bu B. Afğoniston orqali ötadigan yuklarni nazorat qilgan. Sobiq Ittifoq vujudga kelgaç, bu post Termiz B.siga aylantirildi. Keyinçalik havo yöllarining rivojlanişi b-n 1958 y.da Toşkent aeroportida Toşkent B. posti taşkil etildi va u Termiz B.ga böysundirildi. 1959 y. apr.da Toşkent B. posti B.ga aylantirildi. Özbekiston B. tizimining keyingi rivoji natijasida 1984 y.da Toşkent B.si tarkibida bölgan Tuzel qörğoni (aeroport) va Farğona B. postlari barpo etildi. 80-y. lar oxiriga kelib, Özbekistonning iqtisodiy aloqalari kengayişi b-n B. tizimini takomillaştiriş zarurati tuğildi. 1988 y. okt.da Toşkent B. si negizida Özbekiston Respublikasi bojxonasi tuzildi. Bu B.lar respublika organlariga böysunmay sobiq Ittifoq B.si tarkibiga kirar edi.
Özbekiston öz mustaqilligini qulga kiritgaç, 1991 y. 24 okt.da Özbekiston Respublikasi Bojxona qömitasi tuzildi. Taşki iktisodiy faoliyatni, B. işini tartibga soluvçi qonunlar, meyoriy hujjatlar qabul qilindi, ular xalqaro huquq meyorlari b-n uyğunlaştirildi. 1997 y. 8 iyulda Özbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni b-n Respublika B. xizmatiga huquqni himoya qiliş organi maqomi berildi. 1997 y. 29 avg.da Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 9sessiyasida Özbekiston Respublikasining «Boj tarifi töğrisida», «Davlat bojxona xizmati töğrisida»gi Qonunlari, 1997 y. 26 dek.da Özbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi qabul qilindi (q. Bojxona kodeksi). Qoraqalpoğiston Respublikasida, barça viloyatlarda va Toşkent ş.da bojxona xizmati boşqarmalari, qöşni davlatlar b-n çegara hududlaridagi magistral yöllarda şu boşqarmalarga qaraşli B. postlari faoliyat körsatadi.
Respublikada B. organlarining asosiy vazifalari öz vakolati doirasida Özbekistonning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlaş; Özbekiston B. işlariga oid qonunçilikning buzilmasligini nazorat qiliş; UzRning xalqaro şartnomalardagi B. işlariga oid bandlarning bajarilib borilişini ta'minlaş; kontrabandaga qarşi kuraş; B. statistikasi, şuningdek taşki iqtisodiy faoliyat tovar nomenklaturasini yuritiş; valyuta nazoratini amalga oşiriş, strategik hamda respublika uçun muhim boşqa mahsulotlarni olib çiqib ketilmasligi ustidan nazorat yuritiş va b.dan iborat. Özbekiston hududida B.lar faoliyatini uyuştiriş va unga rahbarlikni ÖzR Davlat bojxona qömitasi olib boradi. Özbekiston Respublikasi Jahon bojxona taşkilotiga a'zo (1994).
Ötkir Komilov.
Q.: Bojxona kodeksi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЖХОНА — 1) бож ундирадиган жой; 2) чегара орқали ўтадиган жами юкларни, жумладан, багаж ва почта жўнатмаларини назорат қиладиган давлат муассасаси; ўтказилаёган юкларни текшириш, тартибга солиш ва расмийлаштириш, улардан бож ва йиғимлар ундириш б-н шуғулланади. Б. ҳақидаги қонун ҳужжатларида белгиланган тартибқоидаларнинг бузилишини олдини олиш, уларга нисбатан чоралар кўриш, суриштирув ва тезкор қидирув ишлари олиб бориш, контрабандага қарши курашиш ҳам Б. ваколатига киради. Б.лар, одатда, денгиз ва дарё портларида, халқаро аэропортларда, темир йўл ст-ялари, чегара пунктларида жойлашади. Б. муассасалари ташқи савдода мамлакат манфаати таъминланишини назорат қилади, қимматбаҳо бойликлар (санъат асарлари, нодир металлар ва б.) нинг мамлакат ҳудудидан олиб чиқиб кетилишининг олдини олади.
Дастлабки Б.лар савдогарларга кўрсатиладиган хизматлар учун бож ундириш мақсадларида ташкил этилган. Қад. Хитойда ипак қуртини ташқарига олиб чиқмасликни Б. қатъий назорат қилган. Буюк Британияда 1006 й.дан бошлаб оролга келтириладиган ҳар қандай юкдан «қирол ҳақи» ундирилган. Болтиқ денгизини Жаҳон океани б-н туташтирадиган бўғоздан ўтганлиги учун олинадиган «зунд божи» асрлар давомида Дания қироллиги хазинасини бойитиб келган. Савдо-сотиқ эркинлиги ва хавфсизлигини таъминлашда Б. муҳим ўрин тутган, олиб ўтилаётган товарга махсус белги қўйилган ва бу товардан бож олинганини ифода этган. Ўрта асрларда карвон йўлларида, махсус жойлар (кўприклар, довонлар ҳамда шаҳар ташқариси ва б.)да савдо карвонларидан бож олувчи Б.лар бўлган.
Ўрта Осиё ҳудудида Б.лар узоқ тарихий даврда шаклланиб келган. Ўзбекистонда биринчи ПаттаҲисор Б.си 19-а. нинг охирларида Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олгандан кейин ташкил этилган. Бу Б. Афғонистон орқали ўтадиган юкларни назорат қилган. Собиқ Иттифоқ вужудга келгач, бу пост Термиз Б.сига айлантирилди. Кейинчалик ҳаво йўлларининг ривожланиши б-н 1958 й.да Тошкент аэропортида Тошкент Б. пости ташкил этилди ва у Термиз Б.га бўйсундирилди. 1959 й. апр.да Тошкент Б. пости Б.га айлантирилди. Ўзбекистон Б. тизимининг кейинги ривожи натижасида 1984 й.да Тошкент Б.си таркибида бўлган Тузель қўрғони (аэропорт) ва Фарғона Б. постлари барпо этилди. 80-й. лар охирига келиб, Ўзбекистоннинг иқтисодий алоқалари кенгайиши б-н Б. тизимини такомиллаштириш зарурати туғилди. 1988 й. окт.да Тошкент Б. си негизида Ўзбекистон Республикаси божхонаси тузилди. Бу Б.лар республика органларига бўйсунмай собиқ Иттифоқ Б.си таркибига кирар эди.
Ўзбекистон ўз мустақиллигини қулга киритгач, 1991 й. 24 окт.да Ўзбекистон Республикаси Божхона қўмитаси тузилди. Ташки иктисодий фаолиятни, Б. ишини тартибга солувчи қонунлар, меъёрий ҳужжатлар қабул қилинди, улар халқаро ҳуқуқ меъёрлари б-н уйғунлаштирилди. 1997 й. 8 июлда Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони б-н Республика Б. хизматига ҳуқуқни ҳимоя қилиш органи мақоми берилди. 1997 й. 29 авг.да Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 9сессиясида Ўзбекистон Республикасининг «Бож тарифи тўғрисида», «Давлат божхона хизмати тўғрисида»ги Қонунлари, 1997 й. 26 дек.да Ўзбекистон Республикасининг Божхона кодекси қабул қилинди (қ. Божхона кодекси). Қорақалпоғистон Республикасида, барча вилоятларда ва Тошкент ш.да божхона хизмати бошқармалари, қўшни давлатлар б-н чегара ҳудудларидаги магистрал йўлларда шу бошқармаларга қарашли Б. постлари фаолият кўрсатади.
Республикада Б. органларининг асосий вазифалари ўз ваколати доирасида Ўзбекистоннинг иқтисодий хавфсизлигини таъминлаш; Ўзбекистон Б. ишларига оид қонунчиликнинг бузилмаслигини назорат қилиш; УзРнинг халқаро шартномалардаги Б. ишларига оид бандларнинг бажарилиб борилишини таъминлаш; контрабандага қарши кураш; Б. статистикаси, шунингдек ташки иқтисодий фаолият товар номенклатурасини юритиш; валюта назоратини амалга ошириш, стратегик ҳамда республика учун муҳим бошқа маҳсулотларни олиб чиқиб кетилмаслиги устидан назорат юритиш ва б.дан иборат. Ўзбекистон ҳудудида Б.лар фаолиятини уюштириш ва унга раҳбарликни ЎзР Давлат божхона қўмитаси олиб боради. Ўзбекистон Республикаси Жаҳон божхона ташкилотига аъзо (1994).
Ўткир Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.