Boks

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 480–481-b. — ziyouz.com

Boks (ing. box — muştlaş, zarb) — sport turi, ikki raqibning sirti çarm, içi yumşoq qoplamali qölqoplarda qoida asosida yakkamayakka muştlaşiş musobaqasi. B. tarixi mil. av. davrda Misr va Bobilda uyuştirilgan yakkamayakka muştlaşiş musobaqalariga borib taqaladi. Yunoniston qad. Olimpiya öyinlari dasturida ham şunday musobaqalar bölgan. Zamonaviy B. vatani Angliyadir (16—17-a.lar). B.ning dastlabki qoidalari şu mamlakatda qabul qilingan (1867). Xalqaro havaskor boksçilar assotsiatsiyasiga (AIBA; 1946 y. asos solingan) 160 mamlakat a'zo (1999). B. 1904 y.dan Olimpiya öyinlari dasturiga kiritilgan, 1974 y.dan jahon çempionati, 1979 y.dan jahon kubogi musobaqalari ötkazib kelinadi.

B. musobaqasi arqonlar b-n öralgan 6x6 m ölçamli ring (supa)da ötkaziladi. B.çilar oğirligi 270 g (10 unsiya) qölqoplardan foydalanişadi. Musobaqa 2 min. (daqiqa)dan 4 raund (bölim) davom etadi. Raundlar orasida 1 daqiqadan tanaffus beriladi. Musobaqa vaktida raqib yiqilganda, hakam kuraşni töxtatgandan keyin, şuningdek beldan pastga, boştananing orqa qismiga zarb beriş mumkin emas. Ringdagi hakam (referi) musobaqani boşqaradi, ring atrofidagi 5 nafar hakam berilgan aniq zarblarni hisoblab boradi. Natijada köp oçko (xol) töplagan B.çi ğolib deb topiladi. Zarb ta'sirida garangsiragan (nokdaun) holatga tuşgan B.çining öziga kelişi uçun referi kuraşni vaqtinça töxtatadi va hisob oçadi. 10 srç. (soniya) vaqt içida u kuraşga tayyor ekanini bildirmasa referi uni nokaut bölgan (yengilgan) deb hisoblaydi. Tomonlardan biri raqibini nokaut qilsa, oçkolar farqini 15 taga yetkazsa, şuningdek bir tomon yengil ganini tan olsa (murabbiyi arqonga soçiqtaşlasa), referi tomonidan çetlatilsa, zarb ta'sirida tanasining jarohatlangan joyidan qon okişi kamaymasa (tibbiyot xodimi xulosasiga köra) kuraş muddatidan oddin töxtatiladi va ikkinçi tomon ğolib sanaladi.

Xalqaro B. musobaqalari 12 vazn toifasida (48, 51, 54, 57, 60, 63,5, 67, 71, 75, 81, 91 kg gaça va 91 kg dan yuqori) taşkil etiladi. Asosiy musobaqalarga 18 yoşga tölganlar qöyiladi. 16—17 va 14—15 yoşlilar örtasida ham musobaqalar uyuştiriladi. Şuningdek, ayrim federatsiyalar B.ni ommalaştiriş maqsadida ösmiröspirinlar örtasida 12 tadan köproq vazn toifasida ham musobaqalar ötkazişadi. Özbekistonda zamonaviy B. 20-a.ning 20-y.laridan ommalaşdi. Ilk B. musobaqasi 1922 y. Toşkentdagi «Fortuna» sport jamiyatida ötkazilgan. Uni S.L. Jakson uyuştirgan. Bu murabbiy yuzlab B. çilarni tarbiyaladi.

Özbekistonda keyingi yillarda şaxsan Prezident Islom Karimovning sportga qaratgan e'tibori natijasida B. jadal rivojlanmoqda. Özbekiston Respublikasi B. federatsiyasi 1993 y.dan AIBA a'zosi. Mamlakatda 4 olimpiya örinbosarlari bilim yurti va önlab bolalarösmirlar sport maktabida yoşlarga B.sirlari örgatilmoqda. 20 dan ziyod zamonaviy B. zallari şuğullanuvçilar ixtiyorida. B. milliy terma jamoasi 1999 y. jahon çempionatida faxrli 3örinni egalladi. Uzbekistonning R.Risqiyev, '.Şin, N.Anfimov, G.Ilyosov, M.Abdullayev, Ö.Xaydarov, R. Çagayev, T. Tölyakov, L. Zokirov, N. Otayev, T.Turğunov, H. Ahmedov, K. Tölaganov, R. Saidov, S. Mixaylov, D. Yorbekov, DAvezboyev kabi B.çilari katta yutuklarga erişgan.

Jahonda professional B.çilar (B.ni kasbga aylantirganlar) örtasida törtta yönaliş böyiça musobaqalar utkaziladi. Ularni jahon B. kengaşi (WBC), jahon B. assotsiatsiyasi (WBA), xalqaro B. federatsiyasi (IBF) va jahon B. taşkiloti (WBO) uyuştiradi. Professional B.da qölqoplar birmunça yengil — taxm. 227 g (8 unsiya), raundlar soni 6, 8, 10, 12 ta böladi. Har bir raund 3 daqiqadan. Musobaqalar 17 vazn toifasida (47,627; 48,988; 50,802; 52,163; 53,524; 55,338; 57,153; 58,967; 61,235; 63,503; 66,678; 69,853; 72.575; 76,203; 79,379; 88,450 kg gaça va 88,450 kg.dan yuqori) taşkil etiladi. U. Pep, S. Liston, MuhammadA/ş, J. Formen, M. Tayson, E. Xolifild (AQŞ), L. Lyuis (Buyuk Britaniya) kabi professional B.çilarning nomlari maşhur.

Mustaqillik yillarida Özbekistonda ham ilk professional B.çilar yetişib çikdi: toşkentlik B.çi A. Grigoryan öz vazn toifasida 13 marta jahon çempioni böldi (2000 i.).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОКС (инг. box — муштлаш, зарб) — спорт тури, икки рақибнинг сирти чарм, ичи юмшоқ қопламали қўлқопларда қоида асосида яккамаякка муштлашиш мусобақаси. Б. тарихи мил. ав. даврда Миср ва Бобилда уюштирилган яккамаякка муштлашиш мусобақаларига бориб тақалади. Юнонистон қад. Олимпия ўйинлари дастурида ҳам шундай мусобақалар бўлган. Замонавий Б. ватани Англиядир (16—17-а.лар). Б.нинг дастлабки қоидалари шу мамлакатда қабул қилинган (1867). Халқаро ҳаваскор боксчилар ассоциациясига (AIBA; 1946 й. асос солинган) 160 мамлакат аъзо (1999). Б. 1904 й.дан Олимпия ўйинлари дастурига киритилган, 1974 й.дан жаҳон чемпионати, 1979 й.дан жаҳон кубоги мусобақалари ўтказиб келинади.

Б. мусобақаси арқонлар б-н ўралган 6x6 м ўлчамли ринг (супа)да ўтказилади. Б.чилар оғирлиги 270 г (10 унция) қўлқоплардан фойдаланишади. Мусобақа 2 мин. (дақиқа)дан 4 раунд (бўлим) давом этади. Раундлар орасида 1 дақиқадан танаффус берилади. Мусобақа вактида рақиб йиқилганда, ҳакам курашни тўхтатгандан кейин, шунингдек белдан пастга, боштананинг орқа қисмига зарб бериш мумкин эмас. Рингдаги ҳакам (рефери) мусобақани бошқаради, ринг атрофидаги 5 нафар ҳакам берилган аниқ зарбларни ҳисоблаб боради. Натижада кўп очко (хол) тўплаган Б.чи ғолиб деб топилади. Зарб таъсирида гарангсираган (нокдаун) ҳолатга тушган Б.чининг ўзига келиши учун рефери курашни вақтинча тўхтатади ва ҳисоб очади. 10 срч. (сония) вақт ичида у курашга тайёр эканини билдирмаса рефери уни нокаут бўлган (енгилган) деб ҳисоблайди. Томонлардан бири рақибини нокаут қилса, очколар фарқини 15 тага етказса, шунингдек бир томон енгил ганини тан олса (мураббийи арқонга сочиқташласа), рефери томонидан четлатилса, зарб таъсирида танасининг жароҳатланган жойидан қон окиши камаймаса (тиббиёт ходими хулосасига кўра) кураш муддатидан оддин тўхтатилади ва иккинчи томон ғолиб саналади.

Халқаро Б. мусобақалари 12 вазн тоифасида (48, 51, 54, 57, 60, 63,5, 67, 71, 75, 81, 91 кг гача ва 91 кг дан юқори) ташкил этилади. Асосий мусобақаларга 18 ёшга тўлганлар қўйилади. 16—17 ва 14—15 ёшлилар ўртасида ҳам мусобақалар уюштирилади. Шунингдек, айрим федерациялар Б.ни оммалаштириш мақсадида ўсмирўспиринлар ўртасида 12 тадан кўпроқ вазн тоифасида ҳам мусобақалар ўтказишади. Ўзбекистонда замонавий Б. 20-а.нинг 20-й.ларидан оммалашди. Илк Б. мусобақаси 1922 й. Тошкентдаги «Фортуна» спорт жамиятида ўтказилган. Уни С.Л. Жаксон уюштирган. Бу мураббий юзлаб Б. чиларни тарбиялади.

Ўзбекистонда кейинги йилларда шахсан Президент Ислом Каримовнинг спортга қаратган эътибори натижасида Б. жадал ривожланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Б. федерацияси 1993 й.дан AIBA аъзоси. Мамлакатда 4 олимпия ўринбосарлари билим юрти ва ўнлаб болаларўсмирлар спорт мактабида ёшларга Б.сирлари ўргатилмоқда. 20 дан зиёд замонавий Б. заллари шуғулланувчилар ихтиёрида. Б. миллий терма жамоаси 1999 й. жаҳон чемпионатида фахрли 3ўринни эгаллади. Узбекистоннинг Р.Рисқиев, Ъ.Шин, Н.Анфимов, Г.Илёсов, М.Абдуллаев, Ў.Хайдаров, Р. Чагаев, Т. Тўляков, Л. Зокиров, Н. Отаев, Т.Турғунов, Ҳ. Аҳмедов, К. Тўлаганов, Р. Саидов, С. Михайлов, Д. Ёрбеков, ДАвезбоев каби Б.чилари катта ютукларга эришган.

Жаҳонда профессионал Б.чилар (Б.ни касбга айлантирганлар) ўртасида тўртта йўналиш бўйича мусобақалар утказилади. Уларни жаҳон Б. кенгаши (WBC), жаҳон Б. ассоциацияси (WBA), халқаро Б. федерацияси (IBF) ва жаҳон Б. ташкилоти (WBO) уюштиради. Профессионал Б.да қўлқоплар бирмунча енгил — тахм. 227 г (8 унция), раундлар сони 6, 8, 10, 12 та бўлади. Ҳар бир раунд 3 дақиқадан. Мусобақалар 17 вазн тоифасида (47,627; 48,988; 50,802; 52,163; 53,524; 55,338; 57,153; 58,967; 61,235; 63,503; 66,678; 69,853; 72.575; 76,203; 79,379; 88,450 кг гача ва 88,450 кг.дан юқори) ташкил этилади. У. Пеп, С. Листон, МуҳаммадА/ш, Ж. Формен, М. Тайсон, Э. Холифилд (АҚШ), Л. Льюис (Буюк Британия) каби профессионал Б.чиларнинг номлари машҳур.

Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда ҳам илк профессионал Б.чилар етишиб чикди: тошкентлик Б.чи А. Григорьян ўз вазн тоифасида 13 марта жаҳон чемпиони бўлди (2000 и.).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.