Bolalar kasalliklari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 490–491-b. — ziyouz.com
Bolalar kasalliklari — asosan bolalar orasida uçraydigan yoki bolalik davrida öziga xos keçadigan kasalliklar guruhi. Bolaning rivojlaniş xususiyatlariga köra ona qornida ösiş davri, çaqaloqlik davri, bola tuğilgandan keyingi (4 hafta), emizikli davri (bir yoşgaça), yasli davri (Z yoşgaça), maktabgaça davri (7 yoşgaça), boşlanğiç maktab yoşidagi (12 yoşgaça) va ösmirlik yoki baloğatga yetiş davri (18 yoşgaça) farq qilinadi. Ona qornida ösiş davri bolaning şakllanişida muhim rol öynaydi; homiladorlik davridagi zararli omillar (kasalliklar, intoksikatsiyalar, turmuş va ovqatlaniş şaroitining kamköstligi, dori-darmonlar ta'siri) onagagina emas, qornidagi homilaning ösişi va rivojlanişiga ham ta'sir etadi. Bu davrda köproq tuğruq vaqtidagi zararlanişlar (asfiksiya, şikastlanişlar, falajlar, stafilokokk infeksiyalar) kuzatiladi. Çaqaloqlar ayrim infeksion kasalliklarga tuğma çidamli böladi, biroq ularga (ayniqsa, çala tuğilgan bolalarga) yiringlatuvçi mikroblar avvalo, stafilokokklar tez ta'sir qilib, kindik jarohatining yiringli yalliğlanişiga, çilla yaraga va hatto çaqaloklar sepsisi kabi oğir kasallikka sabab böladi. Bu davrda zotiljam ham xavfli kasallik hisoblanadi. Emizikli davrida bola ovqatning özgarişiga moslanişi ança qiyin, uni notöğri ovqatlantirilganda me'daiçak buzilişlari (diareya, içak infeksiyalari va b.), moddalar almaşinuvining buzilişi kuzatiladi. Bu davrda nafas va hazm a'zolarining kasalliklari oğir ötadi; bolani notöğri ovqatlantiriş, sof havo va quyoş nuridan yetarli bahramand etmaslik natijasida raxit avj oladi, diatez, spazmofiliya botbot uçraydi. Yasli yoşidagi va maktabgaça tarbiya yoşidagi bolalarga öz tengqurlari b-n öynab yurgan çoğida kökyötal, qizamiq, difteriya, tepki va b. yuqişi mumkin. Bundan taşqari, onasidan ötgan immunitetning kuçi yöqoladi. Şuning uçun bu davrda bolalar emlanib (vaksinatsiya), immunitet vujudga keltiriladi. Maktab yoşidagi bolalarda yuqumli kasalliklar köproq uçraydi. Emizikli bola kökyötal va qizamiq b-n oğriganda köpinça öpkasi ham yalliğlansa, maktab yoşidagi bolalarda bu kasalliklar aksari asoratsiz ötadi (öpka yalliğlanmaydi). Boşlanğiç maktab yoşidagi bolalarda angina, yurak va buyrak kasalliklari, şuningdek allergik kasalliklar köproq uçraydi. Kattaroq bolalarda va ösmirlik (baloğatga yetiş) davrida yuraktomir, nerv va endokrin sistemalar (içki sekretsiya bezlari) faoliyatida jiddiy özgarişlar röy beradi. Sof havodan yetarli bahramand bölmaydigan, sport b-n şuğullanmaydigan, kun tartibiga rioya qilmaydigan öquvçilarda bu sistemalar köproq kasallanadi. Demak, B. k.ning turli şakllari organizmning çidamliligiga, yuqumli kasalliklarga qarşilik körsatiş kuçiga, bolaning yoşiga boğliq. Har bir kasallik, u qanday bölişidan qat'i nazar (yuqumli yoki yuqumsiz) jismonan barkamol, soğlom bolada yengilroq, ozğin, nimjon bolada esa oğirroq ötadi. Bir xil mikrob qözğatgan kasallik bolaning turli yoşida turliça keçadi. B. k.ning oldini olişda bola organizmining öziga xos xususiyatlari közda tutiladi. Emizikli davrda ona suti eng maqbul oziq bölib, bolani qöşimça ovqatlantiriş zaruriyati bölganda faqat vraç (pediatr) b-n maslahatlaşib oliş kerak. Gödaklarni sut oşxonalari orqali ovqatlantirişning töğri taşkil qilinişi katta ahamiyatga ega. B. k. qança barvaqt aniqlanib, vaqtida davolansa, asorati qolmaydi. Buning uçun kattalar va otaonalar B. k.ning oldini oliş usullarini va dastlabki belgilarini bilişlari, bolada kasallikka xos biror alomat sezganda darhol vraçga murojaat etişlari zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛАЛАР КАСАЛЛИКЛАРИ — асосан болалар орасида учрайдиган ёки болалик даврида ўзига хос кечадиган касалликлар гуруҳи. Боланинг ривожланиш хусусиятларига кўра она қорнида ўсиш даври, чақалоқлик даври, бола туғилгандан кейинги (4 ҳафта), эмизикли даври (бир ёшгача), ясли даври (З ёшгача), мактабгача даври (7 ёшгача), бошланғич мактаб ёшидаги (12 ёшгача) ва ўсмирлик ёки балоғатга етиш даври (18 ёшгача) фарқ қилинади. Она қорнида ўсиш даври боланинг шаклланишида муҳим роль ўйнайди; ҳомиладорлик давридаги зарарли омиллар (касалликлар, интоксикациялар, турмуш ва овқатланиш шароитининг камкўстлиги, дори-дармонлар таъсири) онагагина эмас, қорнидаги ҳомиланинг ўсиши ва ривожланишига ҳам таъсир этади. Бу даврда кўпроқ туғруқ вақтидаги зарарланишлар (асфиксия, шикастланишлар, фалажлар, стафилококк инфекциялар) кузатилади. Чақалоқлар айрим инфекцион касалликларга туғма чидамли бўлади, бироқ уларга (айниқса, чала туғилган болаларга) йиринглатувчи микроблар аввало, стафилококклар тез таъсир қилиб, киндик жароҳатининг йирингли яллиғланишига, чилла ярага ва ҳатто чақалоклар сепсиси каби оғир касалликка сабаб бўлади. Бу даврда зотилжам ҳам хавфли касаллик ҳисобланади. Эмизикли даврида бола овқатнинг ўзгаришига мосланиши анча қийин, уни нотўғри овқатлантирилганда меъдаичак бузилишлари (диарея, ичак инфекциялари ва б.), моддалар алмашинувининг бузилиши кузатилади. Бу даврда нафас ва ҳазм аъзоларининг касалликлари оғир ўтади; болани нотўғри овқатлантириш, соф ҳаво ва қуёш нуридан етарли баҳраманд этмаслик натижасида рахит авж олади, диатез, спазмофилия ботбот учрайди. Ясли ёшидаги ва мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ўз тенгқурлари б-н ўйнаб юрган чоғида кўкйўтал, қизамиқ, дифтерия, тепки ва б. юқиши мумкин. Бундан ташқари, онасидан ўтган иммунитетнинг кучи йўқолади. Шунинг учун бу даврда болалар эмланиб (вакцинация), иммунитет вужудга келтирилади. Мактаб ёшидаги болаларда юқумли касалликлар кўпроқ учрайди. Эмизикли бола кўкйўтал ва қизамиқ б-н оғриганда кўпинча ўпкаси ҳам яллиғланса, мактаб ёшидаги болаларда бу касалликлар аксари асоратсиз ўтади (ўпка яллиғланмайди). Бошланғич мактаб ёшидаги болаларда ангина, юрак ва буйрак касалликлари, шунингдек аллергик касалликлар кўпроқ учрайди. Каттароқ болаларда ва ўсмирлик (балоғатга етиш) даврида юрактомир, нерв ва эндокрин системалар (ички секреция безлари) фаолиятида жиддий ўзгаришлар рўй беради. Соф ҳаводан етарли баҳраманд бўлмайдиган, спорт б-н шуғулланмайдиган, кун тартибига риоя қилмайдиган ўқувчиларда бу системалар кўпроқ касалланади. Демак, Б. к.нинг турли шакллари организмнинг чидамлилигига, юқумли касалликларга қаршилик кўрсатиш кучига, боланинг ёшига боғлиқ. Ҳар бир касаллик, у қандай бўлишидан қатъи назар (юқумли ёки юқумсиз) жисмонан баркамол, соғлом болада енгилроқ, озғин, нимжон болада эса оғирроқ ўтади. Бир хил микроб қўзғатган касаллик боланинг турли ёшида турлича кечади. Б. к.нинг олдини олишда бола организмининг ўзига хос хусусиятлари кўзда тутилади. Эмизикли даврда она сути энг мақбул озиқ бўлиб, болани қўшимча овқатлантириш зарурияти бўлганда фақат врач (педиатр) б-н маслаҳатлашиб олиш керак. Гўдакларни сут ошхоналари орқали овқатлантиришнинг тўғри ташкил қилиниши катта аҳамиятга эга. Б. к. қанча барвақт аниқланиб, вақтида даволанса, асорати қолмайди. Бунинг учун катталар ва отаоналар Б. к.нинг олдини олиш усулларини ва дастлабки белгиларини билишлари, болада касалликка хос бирор аломат сезганда дарҳол врачга мурожаат этишлари зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.