Bolalar kinosi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 491–493-b. — ziyouz.com
Bolalar kinosi — bolalar va ösmirlarga möljallangan badiiy, öquv, hujjatlixronikal, multiplikatsion (rasmli va qöğirçoq) filmlar. Bolalar qiziqadigan mavzular aks ettiriladi, film mazmuni ularning ruhiyati va tiliga yaqin, yoşi va tuşunçasiga moye böladi. B. k.da (teatrdan farqli) bolalar rolini şu yoşdagi bolalar öynaydi. Kino san'atining maxsus sohasi sifatida 1920—30-y.larda ajralib çikdi.
Özbekistonda birinçi B.k. («Qiliç», rej. Y.A'zamov) 1935 y.da yaratildi. Özbek B.k. birinçi qadamidanoq zamonaviy mavzuga murojaat etdi. Ovozsiz bu filmda yoşlarni texnikani egallaşga çorlaş mavzusi kötarilgan. Şundan söng uzoq yillar mobaynida B.k. işlanmadi. Zamonaviy ertak janridagi «Paxtaoy» (K. Yormatov, 1952) birinçi uzbek ovozli B.k. bölib, unda özbek xalqining milliy boyligi paxtadan nimalar olinişi haqidagi ilmiy dalillar ertak asosida yoritilgan. Filmning tasviriy vositalari öşa davr texnikasidan özib ketgan, bunga mualliflarning izçil izlanişlari, boy fantaziyasi, kinematografik ixtirolari tufayli erişilgan. 1957 y.da sarguzaşt janrida «Sahrodagi voqea» (3. Sobitov) filmi yaratildi. 60-y.lar özbek B.k. taraqqiyotida yuksaliş davri böldi. «Sen yetim emassan», «Toşkent — non şahri» (Ş. Abbosov, 1962, 1967), «Nafosat» (E. Eşmuhamedov, 1966), «Olmos» (D. Salimov, 1966) kabi filmlar suratga olindi. 70—80-y.larda özbek B.k.ning mavzu va janr doirasi kengaydi. Ertak va sarguzaşt janrlarida, tarixiy va zamonaviy mavzularda filmlar yaratilib, axloqiyma'naviy muammolar örtaga taşlandi. «Semurğ», «Kundalik daftar, xat va birinçi sinf öquvçisi» (H. Fayziyev, 1971, 1985), «Aççiq danak» (Q. Kamolova, 1974), «Poyga avtomobilidagi jasur bolalar», «Şum bola» (D. Salimov, 1975, 1977), «Komila» (M. Oğamirzayev, 1981), «Akmal, ajdarho va malika», «Akmalning yangi sarguzaştlari» (Yu. Stepçuk, 1981, 1983), «Orzular oğuşida» (F. Zaynutdinov, 1986), «Unsinoy» (O. Ergaşev, 1987), «Bir mavsumli daho» (S. Nazarmuhamedov, 1989) kabi filmlar şular jumlasidan.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç B.k.da ham keskin buriliş yasaldi. Milliy mavzu, xalqimizning milliy an'analari, vatanga mehrmuhabbatni ifodalovçi qator filmlar yaratildi. Filmlar uzbek tilida suratga olina boşladi. Faol va iqtidorli, milliy ruhni, xalqçillikni ifoda etuvçi rej. larning yangi avlodi yetişib çiqdi. Qişloq bolalari hayotiga bağişlangan «Tangalik bolalar» (T. Yunusov, 1991), «Abdullajon» (3. Musoqov, 1991), «Kulol va xurmaça» (G. Bzarov, 1991), dramatik, detektiv elementlar b-n yöğrilgan zamonaviy, fantastik musiqali komediya «Tilsimoy — ğaroyib qizaloq» (M. Boymuhamedov, 1999) va «Kiçkina tabib» (3. Musoqov, 1999) filmlari sönggi yillardagi eng yaxşi filmlardan.
«Özbekfilm» studiyasi Örta Osiyoda birinçi bölib bolalarga möljallangan qöğirçoq va rasmli multiplikatsion filmlar işlab çiqarmoqda. «6x6 kvadratida» (Yu. Petrov, D. Salimov, 1965) birinçi suratga olingan multfilmdir. 1978 y.da «Özbekfilm» studiyasi qoşida rasmli va qöğirçoq filmlari uyuşmasi taşkil etilgan (1995 y.dan «Animatsiya kinosan'ati uyuşmasi» nomida). Mustaqillikdan keyin ayniqsa M. Mahmudov, S. Murodxöjayeva, N. Tölaxöjayev, A. Sobirov, N. Smirnov, I. Krivoşeyeva, D. Botirova, S.Alibekov, D.Vlasov kabi rej.larning ijodi yanada kamol topdi. «Oymoma Börsiq» (rej. N.Smirnov, 1998), «Bulbul» (M.Mahmudov, 1999; 4Xalqaro bolalar kinofestivalida 1mukofot «Oltin baliq»ga sazovor böldi), «Alpomiş» (6 qismli, N.Tölaxöjayev, 1998—2001), «Yangi şoxça va bahor yomğiri haqida» (rej. S.Silka, 2000), «Töti» (S.Murodxöjayeva, 2000) va b. keyingi yillarning eng yaxşi multfilmlaridir.
2 qismli «Vaxt gullari» (rej. M.Zokirov), «Erkatoy» (rej. N.Ğoziyeva) kabi telefilmlar ham bolalarga bağişlangan. 1993 y.dan «Özbekfilm» studiyasida bolalarga möljallangan «Zumraşa» hajviyyumoristik kinojurnal muntazam ravişda çiqa boşladi (badiiy rahbar A.Qobulov, 1997 y.dan Yu. Roziqov).
Dunyoda maxsus studiyalar: Amerikada U.Disney studiyasi (1923), Rossiyada bolalar va ösmirlar uçun filmlar işlab çiqaruvçi Markaziy kinostudiya taşkil etilgan. Şuningdek, B.k. köpgina boşqa mamlakatlar (Bolgariya, Vengriya, Polşa, Fransiya, Yaponiya, Hindiston va b.)da ham işlanmoqda. «Mikki Maus» («Kiçik siçqon») haqidagi turkum, «Bembi», «Vinni Pux», «Senimi, şoşmay tur!» kabilar eng maşhur filmlardir. Solerno (Italiya), Xixon (Ispaniya), Eşpino (Portugaliya) kabi şaharlarda Xalqaro bolalar filmlari festivallari ötkazilmoqda.
Maxsura Mirzamuhamedova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛАЛАР КИНОСИ — болалар ва ўсмирларга мўлжалланган бадиий, ўқув, ҳужжатлихроникал, мультипликацион (расмли ва қўғирчоқ) фильмлар. Болалар қизиқадиган мавзулар акс эттирилади, фильм мазмуни уларнинг руҳияти ва тилига яқин, ёши ва тушунчасига мое бўлади. Б. к.да (театрдан фарқли) болалар ролини шу ёшдаги болалар ўйнайди. Кино санъатининг махсус соҳаси сифатида 1920—30-й.ларда ажралиб чикди.
Ўзбекистонда биринчи Б.к. («Қилич», реж. Й.Аъзамов) 1935 й.да яратилди. Ўзбек Б.к. биринчи қадамиданоқ замонавий мавзуга мурожаат этди. Овозсиз бу фильмда ёшларни техникани эгаллашга чорлаш мавзуси кўтарилган. Шундан сўнг узоқ йиллар мобайнида Б.к. ишланмади. Замонавий эртак жанридаги «Пахтаой» (К. Ёрматов, 1952) биринчи узбек овозли Б.к. бўлиб, унда ўзбек халқининг миллий бойлиги пахтадан нималар олиниши ҳақидаги илмий далиллар эртак асосида ёритилган. Фильмнинг тасвирий воситалари ўша давр техникасидан ўзиб кетган, бунга муаллифларнинг изчил изланишлари, бой фантазияси, кинематографик ихтиролари туфайли эришилган. 1957 й.да саргузашт жанрида «Саҳродаги воқеа» (3. Собитов) фильми яратилди. 60-й.лар ўзбек Б.к. тараққиётида юксалиш даври бўлди. «Сен етим эмассан», «Тошкент — нон шаҳри» (Ш. Аббосов, 1962, 1967), «Нафосат» (Э. Эшмуҳамедов, 1966), «Олмос» (Д. Салимов, 1966) каби фильмлар суратга олинди. 70—80-й.ларда ўзбек Б.к.нинг мавзу ва жанр доираси кенгайди. Эртак ва саргузашт жанрларида, тарихий ва замонавий мавзуларда фильмлар яратилиб, ахлоқиймаънавий муаммолар ўртага ташланди. «Семурғ», «Кундалик дафтар, хат ва биринчи синф ўқувчиси» (Ҳ. Файзиев, 1971, 1985), «Аччиқ данак» (Қ. Камолова, 1974), «Пойга автомобилидаги жасур болалар», «Шум бола» (Д. Салимов, 1975, 1977), «Комила» (М. Оғамирзаев, 1981), «Акмал, аждарҳо ва малика», «Акмалнинг янги саргузаштлари» (Ю. Степчук, 1981, 1983), «Орзулар оғушида» (Ф. Зайнутдинов, 1986), «Унсиной» (О. Эргашев, 1987), «Бир мавсумли даҳо» (С. Назармуҳамедов, 1989) каби фильмлар шулар жумласидан.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач Б.к.да ҳам кескин бурилиш ясалди. Миллий мавзу, халқимизнинг миллий анъаналари, ватанга меҳрмуҳаббатни ифодаловчи қатор фильмлар яратилди. Фильмлар узбек тилида суратга олина бошлади. Фаол ва иқтидорли, миллий руҳни, халқчилликни ифода этувчи реж. ларнинг янги авлоди етишиб чиқди. Қишлоқ болалари ҳаётига бағишланган «Тангалик болалар» (Т. Юнусов, 1991), «Абдуллажон» (3. Мусоқов, 1991), «Кулол ва хурмача» (Г. Бзаров, 1991), драматик, детектив элементлар б-н йўғрилган замонавий, фантастик мусиқали комедия «Тилсимой — ғаройиб қизалоқ» (М. Боймуҳамедов, 1999) ва «Кичкина табиб» (3. Мусоқов, 1999) фильмлари сўнгги йиллардаги энг яхши фильмлардан.
«Ўзбекфильм» студияси Ўрта Осиёда биринчи бўлиб болаларга мўлжалланган қўғирчоқ ва расмли мультипликацион фильмлар ишлаб чиқармоқда. «6x6 квадратида» (Ю. Петров, Д. Салимов, 1965) биринчи суратга олинган мультфильмдир. 1978 й.да «Ўзбекфильм» студияси қошида расмли ва қўғирчоқ фильмлари уюшмаси ташкил этилган (1995 й.дан «Анимация киносанъати уюшмаси» номида). Мустақилликдан кейин айниқса М. Маҳмудов, С. Муродхўжаева, Н. Тўлахўжаев, А. Собиров, Н. Смирнов, И. Кривошеева, Д. Ботирова, С.Алибеков, Д.Власов каби реж.ларнинг ижоди янада камол топди. «Оймома Бўрсиқ» (реж. Н.Смирнов, 1998), «Булбул» (М.Маҳмудов, 1999; 4Халқаро болалар кинофестивалида 1мукофот «Олтин балиқ»га сазовор бўлди), «Алпомиш» (6 қисмли, Н.Тўлахўжаев, 1998—2001), «Янги шохча ва баҳор ёмғири ҳақида» (реж. С.Силка, 2000), «Тўти» (С.Муродхўжаева, 2000) ва б. кейинги йилларнинг энг яхши мультфильмларидир.
2 қисмли «Вахт гуллари» (реж. М.Зокиров), «Эркатой» (реж. Н.Ғозиева) каби телефильмлар ҳам болаларга бағишланган. 1993 й.дан «Ўзбекфильм» студиясида болаларга мўлжалланган «Зумраша» ҳажвийюмористик киножурнал мунтазам равишда чиқа бошлади (бадиий раҳбар А.Қобулов, 1997 й.дан Ю. Розиқов).
Дунёда махсус студиялар: Америкада У.Дисней студияси (1923), Россияда болалар ва ўсмирлар учун фильмлар ишлаб чиқарувчи Марказий киностудия ташкил этилган. Шунингдек, Б.к. кўпгина бошқа мамлакатлар (Болгария, Венгрия, Польша, Франция, Япония, Ҳиндистон ва б.)да ҳам ишланмоқда. «Микки Маус» («Кичик сичқон») ҳақидаги туркум, «Бемби», «Винни Пух», «Сеними, шошмай тур!» кабилар энг машҳур фильмлардир. Солерно (Италия), Хихон (Испания), Эшпиньо (Португалия) каби шаҳарларда Халқаро болалар фильмлари фестиваллари ўтказилмоқда.
Махсура Мирзамуҳамедова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.