Bolalar va ösmirlar gigiyenasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 489–490-b. — ziyouz.com
Bolalar va ösmirlar gigiyenasi — gigiyenaning bir sohasi; gödaklikdan boşlab j to 17—18 yoşgaça bölgan bolalar va ösmirlarning salomatligini saqlaş va mustahkamlaş masalalari b-n şuğullanadi. Hayot şaroiti, öquvtarbiya va mehnatning ösayotgan organizmning kamol topişi va salomatligiga qanday ta'sir qilişini örganiş va şunga asoslanib, yoş avlodning soğlom ösişiga hamda har tomonlama töğri rivojlanişiga yordam beradigan gigiyena tadbirlarini işlab çiqiş B. va ö. g. vazifasidir. Uning tavsiyanomalari şaxsiy, ya'ni har bir ayrim bolaga va muayyan bolalar guruhiga taalluqpi bölişi mumkin. B. va ö. g. taşqi muhit omillarining bola organizmiga, uning hayot faoliyatiga, ta'limtarbiyasiga ta'sirini örganadi, ösayotgan avlodning barkamol hamda jismoniy va ma'naviy jihatdan uyğun rivojlanişi uçun zarur bölgan çoratadbirlarni işlab çiqadi.
Bolalar va ösmirlar soğliğini örganiş va saqlaş. Buning uçun biologik va ijtimoiy omillar, taşqi muhit hamda umumiy taraqqiyot qonunlarining bolalar va ösmirlar organizmiga ta'sirini örganiş talab etiladi. Har bir yoşga oid kasalliklarning kelib çiqiş sabablarini aniqlaş esa kasallikning oldini oliş çoratadbirlarini belgilaş va hayotga tatbiq etiş imkonini beradi. Hoz. yoş avlodning soğliğini belgilangan muddatda tekşira boriş (tibbiy körikdan ötkaziş) b-n birga antropometrik usullarni qöllaş orqali ularning jismoniy rivojlanişi aniqlanadi.
Şaxsiy gigiyena qoidalariga bolalar juda yoşligidanoq odatlanişi zarur. Bolada asosiy fiziologik jarayonlar — uyqu, uyğoqlik, ovqatlaniş (emiş) ning öz vaqtida almaşinib turişi ayniqsa bolaning birinçi yoşida katta ahamiyatga ega. Har kuni ma'lum soatlarda ovqatlaniş (emiş), uxlaş va ş. k. bolaning ösişi va rivojlanişiga, ayniqsa nerv sistemasiga yaxşi ta'sir qiladi. Bolani hamişa ma'lum vaqtda (har 3—3,5 soatda) emiziş tartibiga amal qiliş lozim. Yoş bola hamişa ma'lum vaqtda uxlab, ma'lum vaqgda uyğonişi uçun qulay şaroit yaratiş, uxlaganida uni tinç qöyiş, uyğoqligida esa köruv va eşituv a'zolariga turli yöllar b-n ta'sir etiş (kattalarning gapsözlari, rangli, jarangdor öyinçoqlarga bola diqqatini jalb qiliş), gavda vaziyatini özgartirib turiş (bolani vaqtvaqti b-n qölga oliş yoki qorni b-n yotqizib qöyiş) kerak. Bola neçoğli yoş bölsa, organizmi dam oliş va uxlaşga şunça köp ehtiyoj sezadi. Uni oçiq havoda (qişda ham) har kuni kamida 2 soat sayr qildiriş, öynatiş zarur. Şunda qon kislorodga yolçib, organizmdagi almaşinuv jarayonlari bir maromda keçadi.
Bolalar va ösmirlar faoliyati gigiyenasi. Bunda bolalarning soğliğiga qarab iş faoliyatini belgilaş va astasekin oşira boriş hamda çarçaşning oldini oliş tadbirlarini köriş asosiy masala hisoblanadi. Şunga asosan yasli, boğça, maktab yoşidagi bolalarning yoşiga moye keladigan kun tartibi joriy qilinadi. Ösib kelayotgan organizmning xususiyatlarini hisobga olgan holda, maktab öquvçilarining maşğulot tartibi ularning yoşiga qarab turliça belgilanadi. Uyda dars tayyorlaşga ajratilgan vaqt 1sinf öquvçilari uçun 1— 1,5 soat, 3—4 sinf öquvçilari uçun 1,5—2 soat, 5—6 sinf öquvçilari uçun 2 soat, 7—8 sinf öquvçilari uçun 2,5—3 soat, 9—10 sinf öquvçilari uçun 3—4 soat bölişi kerak. Bola dars tayyorlagan vaqtda har 40—45 min.dan keyin 10—15 min. dam olişi zarur. Bolalar dars tayyorlab çarçamasligi uçun maşgulotlardan keyin turli öyin, sport, foydali mehnat b-n şuğullanişlari yaxşi natija beradi.
Taşqi muhit gigiyenasi. B. va ö. g.ning bu qismida bolalar va ösmirlar muassasalari loyihasini tuziş va kurişda gigiyena tadbirlarini közda tutiş, jumladan ularni aholi yaşaydigan joylarga quriş, xonalar yoruğ va issiq bölişi, sanitariyatexnika inşootlari töğri qurilişi, toza havo, içimlik suv hamda bolalar uçun möljallangan jihozlar b-n ta'minlanişi kerak.
Bolalar va ösmirlarning ovqatlaniş gigiyenasi. Bunda oziq-ovqat mahsulotlarining ahamiyati, bolalar muassasalari (bolalar uylari, sanatoriylar, taşkil qilingan sayohat va yurişlar)da ovqatlaniş tartibi örganiladi hamda ösiş davrida energiya sarfi meyori işlab çiqiladi. Bolalarga töyimli, mazali va xilmaxil ovqat beriş, ovqatda oqsil, yoğ, uglevod, vitamin, mineral tuzlar yetarli bölişi kerak. Töğri ovqatlaniş bolaning turli kasalliklarga çidamini oşiradi, aqliy, jismoniy va mehnat qobiliyati barkamol bölişini ta'minlaydi. Maktabgaça tarbiya yoşidagi va maktab yoşidagi bolalar 4— 4,5 soatda ovqatlanişi kerak. Nonuştada sutkali kaloriyaning taxm. 25%ini beradigan oqsillarga boy sabzavot, guruçdan pişirilgan ovqatlar, tuşlik sutkali kaloriyaning 35— 40%ni, keçki ovqat sutkali kaloriyaning taxm. 20—25%ini taşkil etişi va birmunça yengil sutli, sabzavotli hamda yormadan pişirilgan ovqatlardan iborat bölişi lozim. Sutkali kaloriyaning qolgan 10—15%ni ikkinçi nonuştadan yoki tuşlikdan keyin iste'mol qilgan ma'qul.
Bolalar va ösmirlarga tibbiy xizmat körsatiş. B. va ö. g.ning bu qismida tibbiy xizmat körsatişni ilmiy nuqtai nazardan işlab çiqiş hamda epidemiyaga qarşi tadbirlar köriş möljallangan. Salomatligi zaiflaşib qolgan, nimjon (revmatizm, tonzillit, sil intoksikatsiyasi b-n oğrigan), şuningdek kasallikdan tuzalib kelayotgan bolalar uçun bolalar poliklinikasi yoki maktab vraçi iştirokida alohida tartib tuziladi; ana şunday kasalliklarni boşdan keçirgan asabiy bolalarning öqişini davom ettirişi hamda salomatligini tiklay borişi uçun maxsus şaroit yaratiladi (sanatoriy maktablari va b.). Bunday muassasalarda öqiş b-n birga şifobaxş badantarbiya, fizioterapiya, maxsus parhez, sof havodan köproq bahramand böliş kabi davo usullari qöllaniladi. Bolani yoşligidan boşlab töğri uyuştirilgan jismoniy tarbiya va çiniqtiriş tizimiga örgata boriş katta ahamiyatga ega. Hayotining birinçi oylarida massaj va jismoniy maşklar b-n birga toza havodan bahramand qiliş, keyinçalik esa soçiqni höllab badanni artiş, çömiliş, kattaroq yoşdagi bolalarni duşga tuşirib yoki ustidan suv quyib çömiltiriş bola organizmining kasallikka çidamini oşiradi va baquvvat qiladi. Bu tadbirlar muntazam bölişi va vraç b-n maslahatlaşib olinganidan keyingina tatbiq etilişi kerak. Bolalar va ösmirlar muassasalarida hamma gigiyena mezonlari va tavsiyanomalariga rioya qilinişini şahar va qişloq tumanlarining sanitariyaepidemiologiya st-yalaridagi sanitariya vraçlari nazorat qilib turadi.
Akmal Sultonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛАЛАР ВА ЎСМИРЛАР ГИГИЕНАСИ — гигиенанинг бир соҳаси; гўдакликдан бошлаб j то 17—18 ёшгача бўлган болалар ва ўсмирларнинг саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш масалалари б-н шуғулланади. Ҳаёт шароити, ўқувтарбия ва меҳнатнинг ўсаётган организмнинг камол топиши ва саломатлигига қандай таъсир қилишини ўрганиш ва шунга асосланиб, ёш авлоднинг соғлом ўсишига ҳамда ҳар томонлама тўғри ривожланишига ёрдам берадиган гигиена тадбирларини ишлаб чиқиш Б. ва ў. г. вазифасидир. Унинг тавсияномалари шахсий, яъни ҳар бир айрим болага ва муайян болалар гуруҳига тааллуқпи бўлиши мумкин. Б. ва ў. г. ташқи муҳит омилларининг бола организмига, унинг ҳаёт фаолиятига, таълимтарбиясига таъсирини ўрганади, ўсаётган авлоднинг баркамол ҳамда жисмоний ва маънавий жиҳатдан уйғун ривожланиши учун зарур бўлган чоратадбирларни ишлаб чиқади.
Болалар ва ўсмирлар соғлиғини ўрганиш ва сақлаш. Бунинг учун биологик ва ижтимоий омиллар, ташқи муҳит ҳамда умумий тараққиёт қонунларининг болалар ва ўсмирлар организмига таъсирини ўрганиш талаб этилади. Ҳар бир ёшга оид касалликларнинг келиб чиқиш сабабларини аниқлаш эса касалликнинг олдини олиш чоратадбирларини белгилаш ва ҳаётга татбиқ этиш имконини беради. Ҳоз. ёш авлоднинг соғлиғини белгиланган муддатда текшира бориш (тиббий кўрикдан ўтказиш) б-н бирга антропометрик усулларни қўллаш орқали уларнинг жисмоний ривожланиши аниқланади.
Шахсий гигиена қоидаларига болалар жуда ёшлигиданоқ одатланиши зарур. Болада асосий физиологик жараёнлар — уйқу, уйғоқлик, овқатланиш (эмиш) нинг ўз вақтида алмашиниб туриши айниқса боланинг биринчи ёшида катта аҳамиятга эга. Ҳар куни маълум соатларда овқатланиш (эмиш), ухлаш ва ш. к. боланинг ўсиши ва ривожланишига, айниқса нерв системасига яхши таъсир қилади. Болани ҳамиша маълум вақтда (ҳар 3—3,5 соатда) эмизиш тартибига амал қилиш лозим. Ёш бола ҳамиша маълум вақтда ухлаб, маълум вақгда уйғониши учун қулай шароит яратиш, ухлаганида уни тинч қўйиш, уйғоқлигида эса кўрув ва эшитув аъзоларига турли йўллар б-н таъсир этиш (катталарнинг гапсўзлари, рангли, жарангдор ўйинчоқларга бола диққатини жалб қилиш), гавда вазиятини ўзгартириб туриш (болани вақтвақти б-н қўлга олиш ёки қорни б-н ётқизиб қўйиш) керак. Бола нечоғли ёш бўлса, организми дам олиш ва ухлашга шунча кўп эҳтиёж сезади. Уни очиқ ҳавода (қишда ҳам) ҳар куни камида 2 соат сайр қилдириш, ўйнатиш зарур. Шунда қон кислородга ёлчиб, организмдаги алмашинув жараёнлари бир маромда кечади.
Болалар ва ўсмирлар фаолияти гигиенаси. Бунда болаларнинг соғлиғига қараб иш фаолиятини белгилаш ва астасекин ошира бориш ҳамда чарчашнинг олдини олиш тадбирларини кўриш асосий масала ҳисобланади. Шунга асосан ясли, боғча, мактаб ёшидаги болаларнинг ёшига мое келадиган кун тартиби жорий қилинади. Ўсиб келаётган организмнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, мактаб ўқувчиларининг машғулот тартиби уларнинг ёшига қараб турлича белгиланади. Уйда дарс тайёрлашга ажратилган вақт 1синф ўқувчилари учун 1— 1,5 соат, 3—4 синф ўқувчилари учун 1,5—2 соат, 5—6 синф ўқувчилари учун 2 соат, 7—8 синф ўқувчилари учун 2,5—3 соат, 9—10 синф ўқувчилари учун 3—4 соат бўлиши керак. Бола дарс тайёрлаган вақтда ҳар 40—45 мин.дан кейин 10—15 мин. дам олиши зарур. Болалар дарс тайёрлаб чарчамаслиги учун машгулотлардан кейин турли ўйин, спорт, фойдали меҳнат б-н шуғулланишлари яхши натижа беради.
Ташқи муҳит гигиенаси. Б. ва ў. г.нинг бу қисмида болалар ва ўсмирлар муассасалари лойиҳасини тузиш ва куришда гигиена тадбирларини кўзда тутиш, жумладан уларни аҳоли яшайдиган жойларга қуриш, хоналар ёруғ ва иссиқ бўлиши, санитариятехника иншоотлари тўғри қурилиши, тоза ҳаво, ичимлик сув ҳамда болалар учун мўлжалланган жиҳозлар б-н таъминланиши керак.
Болалар ва ўсмирларнинг овқатланиш гигиенаси. Бунда озиқ-овқат маҳсулотларининг аҳамияти, болалар муассасалари (болалар уйлари, санаторийлар, ташкил қилинган саёҳат ва юришлар)да овқатланиш тартиби ўрганилади ҳамда ўсиш даврида энергия сарфи меъёри ишлаб чиқилади. Болаларга тўйимли, мазали ва хилмахил овқат бериш, овқатда оқсил, ёғ, углевод, витамин, минерал тузлар етарли бўлиши керак. Тўғри овқатланиш боланинг турли касалликларга чидамини оширади, ақлий, жисмоний ва меҳнат қобилияти баркамол бўлишини таъминлайди. Мактабгача тарбия ёшидаги ва мактаб ёшидаги болалар 4— 4,5 соатда овқатланиши керак. Нонуштада суткали калориянинг тахм. 25%ини берадиган оқсилларга бой сабзавот, гуручдан пиширилган овқатлар, тушлик суткали калориянинг 35— 40%ни, кечки овқат суткали калориянинг тахм. 20—25%ини ташкил этиши ва бирмунча енгил сутли, сабзавотли ҳамда ёрмадан пиширилган овқатлардан иборат бўлиши лозим. Суткали калориянинг қолган 10—15%ни иккинчи нонуштадан ёки тушликдан кейин истеъмол қилган маъқул.
Болалар ва ўсмирларга тиббий хизмат кўрсатиш. Б. ва ў. г.нинг бу қисмида тиббий хизмат кўрсатишни илмий нуқтаи назардан ишлаб чиқиш ҳамда эпидемияга қарши тадбирлар кўриш мўлжалланган. Саломатлиги заифлашиб қолган, нимжон (ревматизм, тонзиллит, сил интоксикацияси б-н оғриган), шунингдек касалликдан тузалиб келаётган болалар учун болалар поликлиникаси ёки мактаб врачи иштирокида алоҳида тартиб тузилади; ана шундай касалликларни бошдан кечирган асабий болаларнинг ўқишини давом эттириши ҳамда саломатлигини тиклай бориши учун махсус шароит яратилади (санаторий мактаблари ва б.). Бундай муассасаларда ўқиш б-н бирга шифобахш бадантарбия, физиотерапия, махсус парҳез, соф ҳаводан кўпроқ баҳраманд бўлиш каби даво усуллари қўлланилади. Болани ёшлигидан бошлаб тўғри уюштирилган жисмоний тарбия ва чиниқтириш тизимига ўргата бориш катта аҳамиятга эга. Ҳаётининг биринчи ойларида массаж ва жисмоний машклар б-н бирга тоза ҳаводан баҳраманд қилиш, кейинчалик эса сочиқни ҳўллаб баданни артиш, чўмилиш, каттароқ ёшдаги болаларни душга тушириб ёки устидан сув қуйиб чўмилтириш бола организмининг касалликка чидамини оширади ва бақувват қилади. Бу тадбирлар мунтазам бўлиши ва врач б-н маслаҳатлашиб олинганидан кейингина татбиқ этилиши керак. Болалар ва ўсмирлар муассасаларида ҳамма гигиена мезонлари ва тавсияномаларига риоя қилинишини шаҳар ва қишлоқ туманларининг санитарияэпидемиология ст-яларидаги санитария врачлари назорат қилиб туради.
Акмал Султонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.