Bölinmas fond
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 855–856-b. — ziyouz.com
Bölinmas fond — jamoa xöjaliklarining bölinmas fondi — jamoa xöjaliklari, şirkat xöjaliklarining a'zolari örtasida taqsimlanmaydigan jamğarmalar. B.f. tarkibi asosiy işlab çiqariş va noişlab çiqariş vositalari (binolar, inşootlar, turli texnika va mexanizmlar, transport vositalari, boquvdagi va mahsuldor mollar, köp yillik daraxtlar, mevali boğlar, kollektordrenaj tarmoklari, gidrotexnika inşootlari, yöllar va ijtimoiy soha obyektlari, uzoq muddatli qöyilmalar, tugallanmagan qurilişlar va b.) va aylanma vositalar (turli xil xom aşyolar, tayyor mahsulotlar, uruğlik, yemxaşak va b. çorva ozuqa mahsulotlari, yoqilği materiallari, öğit va kimyoviy preparatlar, ehtiyot qismlar, hisob raqamidagi pul mablağlari va b.) dan taşkil topadi. B. f. xöjalik sof foydasidan ajratmalar hisobiga köpaytiriladi va u kengaytirilgan takror i.ç.ni amalga oşiriş, umumxöjalik va ijtimoiy ahamiyatga molik vazifalarni bajarişga sarflanadi. B.f. obyektlari va b. manbalari har yili xatlanadi hamda uning kelgusi hisobot yilidagi miqdori xöjalik umumiy yiğilişida tasdiqlab beriladi.
Tarixan B.f.lar Özbekistonda jamoa xöjaliklari tuziş davrida vujudga keldi. 1926 y. iyunda q.x. jamoalari sobiq Butunittifoq kengaşida jamoa xöjaliklari B.f.ni yaratiş haqida qaror qabul qilinib, u 1927 y. martdagi «Jamoa xöjaliklari töğrisida»gi Qonuni b-n amaliyotga joriy etildi. B.f. jamoa xöjaliklarini rivojlantirişda muhim ahamiyatga ega böldi. Biroq ularning keyingi rivojlaniş bosqiçlarida sobiq Ittifoq iqtisodiy tizimida yöl qöyilgan xatokamçiliklar (mas, davlat xöjaliklarining rolini sun'iy ravişda oşirilişi va jamoa xöjaliklariga e'tiborning susayişi) tufayli B.f., şu b-n birga xöjalikni taşkil etiş jarayonida a'zolarning qöşgan pay badallari ham davlat mulkiga aylantiridsi. Natijada B.f.lar barham topdi.
Özbekiston mustaqillikni qölga kiritgaç, q.x. korxonalarida kengaytirilgan takror i.ç.ni kafolatlaş manbalarini yaratişga alohida e'tibor qaratildi. UzR Oliy Majlisining 11sessiyasida (1998 y. apr.) tasdiklangan «Qişloq xöjaligi şirkati töğrisida»gi Qonun asosida B.f. qaytadan tiklanib, amaliyotga joriy etildi. B.f.ni taşkil etiş va undan foydalaniş tartibqridalari «Qişloq xöjaligi şirkatining Ustavi» va «Qişloq xöjaligi şirkatining bölinmas fondini şakllantiriş va undan foydalaniş töğrisida Nizom»ga (1998) asosan amalga oşiriladi. Bu hujjatlarga kura, şirkatning umumiy mulki, ya'ni Ustav kapitali pay jamgarmasi va B.f.dan taşkil topadi (B.f. miqdori Ustav kapitalining 40% dan kam bölmasligi kerak) va şirkat a'zolari ularga nisbatan mustaqil tasarruf etiş, egalik qiliş, foydalaniş kabi huquqlarni amalga oşiradilar. Şirkat qayta taşkil etilayotgan va tugatilayotgan hollarda B.f. tarkibidagi ijtimoiy infratuzilma (maorif, madaniyat va b. sohalar obyektlari) qayta taqsimlanmay, balki umumiy yiğiliş yoki maxsus (tugatiş) komissiya qarori b-n tegişli muassasa yoki mahalliy davlat organlari tasarrufiga beriladi. B.f. yaratiş va undan foydalaniş mexanizmi q.x.da işlab çiqarişni hamda mulkiy munosabatlarni takomillaştirişda muhim ahamiyatga ega.
Qurbon Çoriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎЛИНМАС ФОНД — жамоа хўжаликларининг бўлинмас фонди — жамоа хўжаликлари, ширкат хўжаликларининг аъзолари ўртасида тақсимланмайдиган жамғармалар. Б.ф. таркиби асосий ишлаб чиқариш ва ноишлаб чиқариш воситалари (бинолар, иншоотлар, турли техника ва механизмлар, транспорт воситалари, боқувдаги ва маҳсулдор моллар, кўп йиллик дарахтлар, мевали боғлар, коллектордренаж тармоклари, гидротехника иншоотлари, йўллар ва ижтимоий соҳа объектлари, узоқ муддатли қўйилмалар, тугалланмаган қурилишлар ва б.) ва айланма воситалар (турли хил хом ашёлар, тайёр маҳсулотлар, уруғлик, емхашак ва б. чорва озуқа маҳсулотлари, ёқилғи материаллари, ўғит ва кимёвий препаратлар, эҳтиёт қисмлар, ҳисоб рақамидаги пул маблағлари ва б.) дан ташкил топади. Б. ф. хўжалик соф фойдасидан ажратмалар ҳисобига кўпайтирилади ва у кенгайтирилган такрор и.ч.ни амалга ошириш, умумхўжалик ва ижтимоий аҳамиятга молик вазифаларни бажаришга сарфланади. Б.ф. объектлари ва б. манбалари ҳар йили хатланади ҳамда унинг келгуси ҳисобот йилидаги миқдори хўжалик умумий йиғилишида тасдиқлаб берилади.
Тарихан Б.ф.лар Ўзбекистонда жамоа хўжаликлари тузиш даврида вужудга келди. 1926 й. июнда қ.х. жамоалари собиқ Бутуниттифоқ кенгашида жамоа хўжаликлари Б.ф.ни яратиш ҳақида қарор қабул қилиниб, у 1927 й. мартдаги «Жамоа хўжаликлари тўғрисида»ги Қонуни б-н амалиётга жорий этилди. Б.ф. жамоа хўжаликларини ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Бироқ уларнинг кейинги ривожланиш босқичларида собиқ Иттифоқ иқтисодий тизимида йўл қўйилган хатокамчиликлар (мас, давлат хўжаликларининг ролини сунъий равишда оширилиши ва жамоа хўжаликларига эътиборнинг сусайиши) туфайли Б.ф., шу б-н бирга хўжаликни ташкил этиш жараёнида аъзоларнинг қўшган пай бадаллари ҳам давлат мулкига айлантиридци. Натижада Б.ф.лар барҳам топди.
Ўзбекистон мустақилликни қўлга киритгач, қ.х. корхоналарида кенгайтирилган такрор и.ч.ни кафолатлаш манбаларини яратишга алоҳида эътибор қаратилди. УзР Олий Мажлисининг 11сессиясида (1998 й. апр.) тасдикланган «Қишлоқ хўжалиги ширкати тўғрисида»ги Қонун асосида Б.ф. қайтадан тикланиб, амалиётга жорий этилди. Б.ф.ни ташкил этиш ва ундан фойдаланиш тартибқридалари «Қишлоқ хўжалиги ширкатининг Устави» ва «Қишлоқ хўжалиги ширкатининг бўлинмас фондини шакллантириш ва ундан фойдаланиш тўғрисида Низом»га (1998) асосан амалга оширилади. Бу ҳужжатларга кура, ширкатнинг умумий мулки, яъни Устав капитали пай жамгармаси ва Б.ф.дан ташкил топади (Б.ф. миқдори Устав капиталининг 40% дан кам бўлмаслиги керак) ва ширкат аъзолари уларга нисбатан мустақил тасарруф этиш, эгалик қилиш, фойдаланиш каби ҳуқуқларни амалга оширадилар. Ширкат қайта ташкил этилаётган ва тугатилаётган ҳолларда Б.ф. таркибидаги ижтимоий инфратузилма (маориф, маданият ва б. соҳалар объектлари) қайта тақсимланмай, балки умумий йиғилиш ёки махсус (тугатиш) комиссия қарори б-н тегишли муассаса ёки маҳаллий давлат органлари тасарруфига берилади. Б.ф. яратиш ва ундан фойдаланиш механизми қ.х.да ишлаб чиқаришни ҳамда мулкий муносабатларни такомиллаштиришда муҳим аҳамиятга эга.
Қурбон Чориев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.