Boltayutar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 519–520-b. — ziyouz.com
Boltayutar (Gypaetus barbatus) — yirtqiç quşlar turkumining qarçiğaysimonlar oilasiga mansub quş. Özbekistonda uçraydigan yirtqiç quşlarning eng yirigi. Uz. 1,1 m gaça, qanoti yoyilganda 2,7 m ga boradi. Boşi va tanasining qorin tomoni oqiş yoki sarğiş, orqa tomoni qoramtir. Tumşugi ostida qattiq qilsimon patlardan hosil bölgan bir tutam kokili bor. B. Markaziy Osiyo, Arabiston, Jan. Yevropa va Afrikaning şim.şarqida tarqalgan, Özbekistonda toğlarning qoyali joylarida yaşaydi. Nurota toğlaridek past toğlarda ham, Pomir va Tyanşan kabi baland toglarda ham uçraydi. Uyasini qoyalar orasiga quradi. Dek. — yanv.da 1—2 ta tuxum qöyadi. Tuxumini erkagi b-n urğoçisi galmagal bosadi, lekin urğoçisi köproq ötiradi. 55—60 kunda bola oçadi, bolasi 4 oyda uçirma böladi. B. odamga va yirik sut emizuvçilarga hujum qilmaydi. Ölimtiklar va suyaklar b-n oziqlanadi. Qanoti katta va keng bölib, ölimtiklar axtarib uzoqqa uçişga moslaşgan. Ba'zan kaklik, quyon, suğurlarga hujum qiladi. Kopetdoğ etagida toşbaqalar b-n oziqlanişi aniklangan. B. toşbaqa kosasini kuçli tumşuği b-n sindira oladi. Suyaklarni ham hazm qiladi. Tirnoqlari tömtoq, barmoklari kaltaligidan tirik hayvonlarni tutib öldira olmaydi, lekin öljasini panjalari b-n çangallab uça oladi. B. köpçilik mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛТАЮТАР (Gypaetus barbatus) — йиртқич қушлар туркумининг қарчиғайсимонлар оиласига мансуб қуш. Ўзбекистонда учрайдиган йиртқич қушларнинг энг йириги. Уз. 1,1 м гача, қаноти ёйилганда 2,7 м га боради. Боши ва танасининг қорин томони оқиш ёки сарғиш, орқа томони қорамтир. Тумшуги остида қаттиқ қилсимон патлардан ҳосил бўлган бир тутам кокили бор. Б. Марказий Осиё, Арабистон, Жан. Европа ва Африканинг шим.шарқида тарқалган, Ўзбекистонда тоғларнинг қояли жойларида яшайди. Нурота тоғларидек паст тоғларда ҳам, Помир ва Тяньшан каби баланд тогларда ҳам учрайди. Уясини қоялар орасига қуради. Дек. — янв.да 1—2 та тухум қўяди. Тухумини эркаги б-н урғочиси галмагал босади, лекин урғочиси кўпроқ ўтиради. 55—60 кунда бола очади, боласи 4 ойда учирма бўлади. Б. одамга ва йирик сут эмизувчиларга ҳужум қилмайди. Ўлимтиклар ва суяклар б-н озиқланади. Қаноти катта ва кенг бўлиб, ўлимтиклар ахтариб узоққа учишга мослашган. Баъзан каклик, қуён, суғурларга ҳужум қилади. Копетдоғ этагида тошбақалар б-н озиқланиши аникланган. Б. тошбақа косасини кучли тумшуғи б-н синдира олади. Суякларни ҳам ҳазм қилади. Тирноқлари тўмтоқ, бармоклари калталигидан тирик ҳайвонларни тутиб ўлдира олмайди, лекин ўлжасини панжалари б-н чангаллаб уча олади. Б. кўпчилик мамлакатлар Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.