Boltiq dengizi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 520-b. — ziyouz.com
Boltiq dengizi — Atlantika okeanining bir qismi. Mayd. 419 ming km2. Materik içkarisiga çuqur kirib borgan. Çuq. 40—100 m, eng çuqur yeri 470 m. B.d.da suv osti balandliklari va botiqlar, Botniya, Fin, Riga kabi qöltiqlar, Saaremaa, Ryugen, Gotland, Eland, Bornxolm, Aland kabi katta orollar bor. Okean b-n Eresunn, Katta va Kiçik Belt, Kattegat va Skagerrak böğozlari orqali tutaşgan. Qirğoqlari asosan qumli pasttekisliklardan iborat, şim.şarqi qoyali. Dengiz tubi qum va gilli balçiqlar b-n krplangan. Botiqlar, qatortepalar va jarliklar köp uçraydi. B.d.ga 250 dan ortiq dare (Neva, Ğarbiy Dvina, Visla Odra va b.) quyiladi. B.d.ning iqlimi mö'tadil. Jan.da yanv.ning örtaça t-rasi — 1,1°, iyulniki 17,5°, şim.da yanv.niki — 11,5°, iyulniki 17°. Örtaça yillik yoğin 500—600 mm, ba'zi joylarida 1000 mm gaça. Qişda suv yuzasining t-rasi 1—3°, yezda 18—20°. B.d. ning qirğoqqa yaqin qismlari noyab.dan apr. oyigaça muzlaydi. B.d. yuzasida suvning şörligi faqat ğarbida 11%o, boşqa qismlarida 2—3%o dan 6— 8%o gaça. B.d. da seld, çavaqbaliq, ançous, paltus, losos, olabuğa ovlanadi. Botniya qöltiğida tyulen bor. B.d. Boltiqböyi mamlakatlarining eksportimportida va yölovçilar taşişda katta ahamiyatga ega. Antropogen ta'sirlar natijasida ekologik ahvoli yomonlaşgan. Asosiy portlari: SanktPeterburg, Tallin, Riga, Liyepaya, Ventspils, Klaypeda, Kaliningrad, Şçetsin, GdanskGdinya, Rostok va b. Kurortlardan: Yurmala, Kolobjeg, Ustka va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛТИҚ ДЕНГИЗИ — Атлантика океанининг бир қисми. Майд. 419 минг км2. Материк ичкарисига чуқур кириб борган. Чуқ. 40—100 м, энг чуқур ери 470 м. Б.д.да сув ости баландликлари ва ботиқлар, Ботния, Фин, Рига каби қўлтиқлар, Сааремаа, Рюген, Готланд, Эланд, Борнхольм, Аланд каби катта ороллар бор. Океан б-н Эресунн, Катта ва Кичик Бельт, Каттегат ва Скагеррак бўғозлари орқали туташган. Қирғоқлари асосан қумли пасттекисликлардан иборат, шим.шарқи қояли. Денгиз туби қум ва гилли балчиқлар б-н крпланган. Ботиқлар, қатортепалар ва жарликлар кўп учрайди. Б.д.га 250 дан ортиқ даре (Нева, Ғарбий Двина, Висла Одра ва б.) қуйилади. Б.д.нинг иқлими мўътадил. Жан.да янв.нинг ўртача т-раси — 1,1°, июлники 17,5°, шим.да янв.ники — 11,5°, июлники 17°. Ўртача йиллик ёғин 500—600 мм, баъзи жойларида 1000 мм гача. Қишда сув юзасининг т-раси 1—3°, езда 18—20°. Б.д. нинг қирғоққа яқин қисмлари нояб.дан апр. ойигача музлайди. Б.д. юзасида сувнинг шўрлиги фақат ғарбида 11%о, бошқа қисмларида 2—3%о дан 6— 8%о гача. Б.д. да сельд, чавақбалиқ, анчоус, палтус, лосось, олабуға овланади. Ботния қўлтиғида тюлень бор. Б.д. Болтиқбўйи мамлакатларининг экспортимпортида ва йўловчилар ташишда катта аҳамиятга эга. Антропоген таъсирлар натижасида экологик аҳволи ёмонлашган. Асосий портлари: СанктПетербург, Таллин, Рига, Лиепая, Вентспилс, Клайпеда, Калининград, Шчецин, ГданьскГдиня, Росток ва б. Курортлардан: Юрмала, Колобжег, Устка ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.