Boqilloniy

Boqilloniy BOQILLONIY, Abu Bakr Muhammad atTayyib alBoqilloniy (?, Basra — 1013, Bagdod) — kalomning yirik vakili. Kalomni aş'ariya maktabiga mansub bölgan Ibn Mujohiddan (980 y. v.e.) örgangan. 982—983 y.larda Buvayhiylar amiri Adudaddavla topşiriğiga köra Vizantiyada bölgan. Fiqh masalalarida molikiylik mazhabiga suyangan. B. 52 asar yozgan bölib, bizgaça 6 tasi yetib kelgan. Ilohiy sifatlar va ilohiy mohiyat haqidagi muipaziliylar oqimiga mansub Abu Hoşim alJubbaiy işlab çiqqan ğoyaga qöşildi. Bir neça mu'taziliylarning, jumladan Abbad bin Sulaymon (844 y. v.e.) ning bu masalaga doyr ğoyalarini rivojlantirib, xudoning sifatlari haqida fikr yuritdi. B. fikriça, hamma narsa xudo tomonidan belgilangan.

Iroda erkinligi muammosini ham B. yuqoridagi fikrga muvofiq ravişda hal qildi: xudo faqat «borliq» va «asos»ni yaratganligini, inson esa borliqni şakllantirib, amaliyotni muayyan yösinga solişini uktirdi. U imomat masalasida şialar va rofiziylar b-n bahsga kirişib, imom yoki xalifa lavozimi merosiy emas, balki ular saylanişi zarur deb hisobladi. Ammo bu lavozimga saylanadigan kişi Alining avlodlaridan bölişi şart bölmasa ham, qurayşiylardan bölişi lozim. Agar imom öziga topşirilgan vazifani uddalay olmasa vazifasidan tuşiriş zarurligini ta'kidladi. Uning fikriça, imomning vazifalari quyidagilar: 1) musulmonlar jamoasini taşqi duşmanlardan himoya qiliş; 2) adolatsizlikning oldini oliş; 3) qonunga muvofiq jazolanişi kerak bölgan şaxslarga çiqarilgan hukmning ijrosini nazorat qiliş; 4) uruş vaqtida qölga tuşgan öljani musulmonlar örtasida taqsimlaş; 5) haj xavfsizligini ta'minlaş.