Bor
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 531–532-b. — ziyouz.com
Bor (lot. Borum), V — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, at. m. 10,811. Tabiiy B. ikkita barqaror izotopdan iborat: 10V (19,57 %) va «V(80,43 %). B.ning radioaktiv izotoplari olingan. B.ni birinçi marta J. GeyLyussak va L. Tenar 1808 y.da bor angidridi B2O3 ni metall holdagi kaliy iştirokida qizdiriş usuli b-n olgan. B. yer pöstining oğirlik jihatidan 3Yu4 % ini taşkil etadi. Tabiatda erkin holda uçramaydi. Lekin B. birikmalari köpinça yer ostidan çiquvçi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, şör köllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uçraydi.
B. — rangeiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik şakl özgarişiga boğliq. B.ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari ma'lum. B. qattiqligi jihatidan barça moddalar orasida ikkinçi örinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos böyiça qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng. Suyuqlaniş t-rasi 2075°, qaynaş t-rasi 3658°. Elektr tokini yomon ötkazadi. B. köpgina birikmalarda 3 valentlik bölib, kompleks tuzlar hosil qilişga moyil. Amorf hoddagi B. kristall holdagiga nisbatan birmunça faolroq hisoblanadi. B. kimyoviy reaksiyalarga suyet kirişadi. Tra oşgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada B. kislorod, oltingugurt va galogenlar b-n birikadi. 700° gaça qizdirilganda bor angidridi B2O, ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot b-n birikib, bor nitrid BN, kumir b-n qizdirilganda bor karbid B4C, metallar b-n esa boridlar beradi. Oddiy şaroitda B. kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota (H3BO3) gaça oksidlanadi. Konsentrlangan işqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. B.ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VĞ3 b-n NĞ ning birikişidan hosil böladigan f-torborid yoki borftorid kislota N[VĞ4] b-n Na [VĞ4] ahamiyatli. Elementar B. tabiiy manbalardan bir neça bosqiç b-n olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parçalab borat kislota
olinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Söngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir b-n qaytarib qoraqönğir rangli kukun holidagi B. olinadi va nitrat kislota b-n tozalanadi. Yarimötkazgiçlar sanoati uçun kerakli B. galogenidlardan olinadi va h. k.
B. pölatlar qattiqligini oşiruvçi qöşimça sifatida, yadro reaktorlarida işlatiladigan özaklar tayerlaşda va b. maqsadlarda işlatiladi. B.ning köpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VĞ3 va b.) dan sanoatda keng foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОР (лот. Borum), В — Менделеев даврий системаси III гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 5, ат. м. 10,811. Табиий Б. иккита барқарор изотопдан иборат: 10В (19,57 %) ва «В(80,43 %). Б.нинг радиоактив изотоплари олинган. Б.ни биринчи марта Ж. ГейЛюссак ва Л. Тенар 1808 й.да бор ангидриди В2О3 ни металл ҳолдаги калий иштирокида қиздириш усули б-н олган. Б. ер пўстининг оғирлик жиҳатидан 3Ю4 % ини ташкил этади. Табиатда эркин ҳолда учрамайди. Лекин Б. бирикмалари кўпинча ер остидан чиқувчи сувларда ҳамда қолдиқ жинслар таркибида, нефть сувларида, денгиз, шўр кўллар, иссиқ сувларда, вулқон лавалари ва тупроқларда учрайди.
Б. — рангеиз, кулранг ёки қизил рангли кристалл ёхуд қора рангли аморф модда. Унинг ранги ва ҳолати аллотропик шакл ўзгаришига боғлиқ. Б.нинг 10 дан ортиқ аллотропик модификациялари маълум. Б. қаттиқлиги жиҳатидан барча моддалар орасида иккинчи ўринда туради (олмосдан кейин). Унинг Моос бўйича қаттиклиги 9,3, микроқаттиқлиги эса 30,4 ГПа га тенг. Суюқланиш т-раси 2075°, қайнаш т-раси 3658°. Электр токини ёмон ўтказади. Б. кўпгина бирикмаларда 3 валентлик бўлиб, комплекс тузлар ҳосил қилишга мойил. Аморф ҳоддаги Б. кристалл ҳолдагига нисбатан бирмунча фаолроқ ҳисобланади. Б. кимёвий реакцияларга сует киришади. Тра ошган сайин унинг фаоллиги орта боради. Юқори трада Б. кислород, олтингугурт ва галогенлар б-н бирикади. 700° гача қиздирилганда бор ангидриди В2О, ни ҳосил қилади. 900° дан юқорида азот б-н бирикиб, бор нитрид BN, кумир б-н қиздирилганда бор карбид В4С, металлар б-н эса боридлар беради. Оддий шароитда Б. кислоталарда эримайди, лекин концентрланган нитрат кислотада борат кислота (Н3ВО3) гача оксидланади. Концентрланган ишқор эригмаларида астасекин эриб, боратлар ҳосил қилади. Б.нинг комплекс бирикмаларидан боргидридлар, мас, ВҒ3 б-н НҒ нинг бирикишидан ҳосил бўладиган ф-торборид ёки борфторид кислота Н[ВҒ4] б-н Na [ВҒ4] аҳамиятли. Элементар Б. табиий манбалардан бир неча босқич б-н олинади. Мае, боратларни иссиқ сувда ёки сульфат кислотада парчалаб борат кислота
олинади, уни сувсизлантириб бор ангидриди ҳосил қилинади. Сўнгра ангидридни магний, натрий, кальций, рух, калий ёки темир б-н қайтариб қорақўнғир рангли кукун ҳолидаги Б. олинади ва нитрат кислота б-н тозаланади. Яримўтказгичлар саноати учун керакли Б. галогенидлардан олинади ва ҳ. к.
Б. пўлатлар қаттиқлигини оширувчи қўшимча сифатида, ядро реакторларида ишлатиладиган ўзаклар тайерлашда ва б. мақсадларда ишлатилади. Б.нинг кўпгина бирикмалари (мас, борат кислота ва унинг тузлари, ВҒ3 ва б.) дан саноатда кенг фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.