Boratlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 533–534-b. — ziyouz.com
Boratlar — borat kislota tuzlari va efirlari. Tuzilişi, tarkibi va tabiatda uçraşiga köra B. anorganik, organik va tabiiy B.larga bölinadi. Anorganik boratlar (oksoboratlar), ortoborat (H3BO3), metaborat (HBO2) hamda erkin holda ajratib olinmagan poliborat (N BmO3iTMi) kislotalarining tuzlari. Molekulasidagi bor atomlarining soniga qarab mono, di, tetra, geksaboratlar va b. ga bölinadi. B.da bor atomining koordinatsion soni 3 yoki 4 ga teng bölib, molekuladagi bor atomlari kislorod atomi orqali köprikli boğlaniş hosil qiladi. Ammoniy, işqoriy va oksidlaniş darajasi +1 ga teng bölgan b. metallar köpinça gidratlangan yoki suvsiz metaboratlar MeVO2, tetraboratlar Me2VO4, pentaboratlar MeV5O,, şuningdek dekaboratlar Me V O pN2O hosil qiladi. Oksidlaniş darajasi +2 ga teng bölgan işqoriyer va b. metallar odatda gidratlangan metaboratlar, triboratlar Me2V,Op, geksaboratlar MeV6O|0, şuningdek suvsiz meta, orto va tetraboratlar beradi. Oksidlaniş darajasi +3 ga teng bölgan metallarga gidratlangan va suvsiz ortoboratlar MeVO3 tavsiflidir. Anorganik B. rangeiz, amorf yoki kristall moddalar. Ularning sukjlaniş tralari 500» dan 2000» gaça. Köpçilik anorganik B. eritmalari soviş paytida osonlikça şişa holatiga ötadi. Gidratlangan anorganik B. ortoborat kislotaga metall oksidlari, gidroksidlar va karbonatlar ta'sir ettirib olinadi. Suvsizlari esa bor oksidiga metall oksidlari yoki karbonatlarini qöşib suyuqlantiriş exv» qizdiriş usuli b-n olinadi. Anorganik B. bor birikmalarini sintez u şişda şişa, emal, sir, pigmentlar komponenti sifatida, olovbardoş qoplamalar, elektrolitlar, lyuminoforlar, böyoq mahsulotlar i. ç.da, metallarni kavşarlaşda va b. da qöllaniladi.
Organik boratlar — [ortoboratlar, trialkil (aril) boratlar, trialoksiboratlar], umumiy formulasi (RO)3 V bölgan ortoborat kislota efirlari. Bu yerda R — alkil, aril, allil va b. organik radikallar. Quyi alkilboratlar zangori rangda şu'lalanuvçi uçuvçan suyuqpiklardir. Suv ta'sirida ular V(ON)3 va ROH gaça gidrolizlanadi.
Organik B. ning oliniş usullari turliça: 1) ortoborat kislota, bor oksidi, bor xlorid yoki buraga spirtlar, fenollar, diollar ta'sir ettiriş; 2) B2H, va b. borli organik birikmalarni alkogoliz qiliş; 3) R3Bhm oksidlaş; 4) Me|B(OR)4] ni termik parçalaş va b.
Organik B. antioksidantlar sifatida, parafinlarni oksidlab spirtlar olişda, organik va bororganik birikmalar sintezida, fungitsid, antiseptik sifatida, böyoqlar, motor yonilğilari, surkov moylari, polimerlar olişda qöllaniladi.
Tabiiy boratlar —boratkislota tuzlaridan hosil bölgan minerallar sinfi. Tabiiy B. ning kaliyli, natriyli, kalsiyli, magniyli va temirli 100 ga yaqin minerali ma'lum bölib, ular asosan rombik va monoklin singoniyada kristallangan rangeiz yoki oq rangdagi moddalar. Ularning strukturasida 1 dan 6 ta gaça, goho 9 ta bor atomlari kislorod atomlari b-n borkislorod guruhlari hosil qilib iştirok etadi. Borning koordinatsion soniga qarab bu guruhlar özaro borkislorod uçburçaklari [VO,]1» yoki tetraedrlar [BO4]4' holida birlaşib, zanjirsimon, tasmasimon, qatlamli va karkasli strukturalar hosil qilişi mumkin. Tabiiy B. ga vulqonlar natijasida yuqori tralarda hosil bölgan lyudvigit, aşarit, susseksit va suv havzalarida çökindi sifatida hosil bölgan bura, boratsit va b. kiradi. Suvli va suvsiz boratlar mavjud (aksarisi suvlidir). Tarkibida suvi bor tabiiy B. ning Moos şkalasi böyiça qattiqligi 2—5, suvsizlariniki 9 gaça, ziçligi 1500—3400 kg/m] böladi.
Tabiiy B. ning eng kagta koilari vulkanogen — çökindi jinslarda, endogen yöl b-n hosil bölgan konlarning ba'zi jinslarida uçraydi. Çökindi galogen konlari tuzlar b-n birgalikda hosil böladi. Tabiiy B. Özbekistonning Surxondaryo, Qaşqadaryo, Buxoro, Jizzax viloyatlarida uçraydi. Kime sanoatida, bor tuzlari olişda, böyoqtayyorlaşda, kulolçilikda, sir, emal, şişa, pigmentlar i. ç. da qullaniladi.
Ad.: Issledovaniye sintetiçeskix boratov, Riga, 1983; Leonyuk N. I., Leonyuk L. I., Kristalloximiya bezvodnix boratov, M., 1983.
Rustam Ma'rupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРАТЛАР — борат кислота тузлари ва эфирлари. Тузилиши, таркиби ва табиатда учрашига кўра Б. анорганик, органик ва табиий Б.ларга бўлинади. Анорганик боратлар (оксоборатлар), ортоборат (Н3ВО3), метаборат (НВО2) ҳамда эркин ҳолда ажратиб олинмаган полиборат (Н BmO3iTMi) кислоталарининг тузлари. Молекуласидаги бор атомларининг сонига қараб моно, ди, тетра, гексаборатлар ва б. га бўлинади. Б.да бор атомининг координацион сони 3 ёки 4 га тенг бўлиб, молекуладаги бор атомлари кислород атоми орқали кўприкли боғланиш ҳосил қилади. Аммоний, ишқорий ва оксидланиш даражаси +1 га тенг бўлган б. металлар кўпинча гидратланган ёки сувсиз метаборатлар МеВО2, тетраборатлар Ме2ВО4, пентаборатлар МеВ5О,, шунингдек декаборатлар Ме В О пН2О ҳосил қилади. Оксидланиш даражаси +2 га тенг бўлган ишқорийер ва б. металлар одатда гидратланган метаборатлар, триборатлар Ме2В,Оп, гексаборатлар МеВ6О|0, шунингдек сувсиз мета, орто ва тетраборатлар беради. Оксидланиш даражаси +3 га тенг бўлган металларга гидратланган ва сувсиз ортоборатлар МеВО3 тавсифлидир. Анорганик Б. рангеиз, аморф ёки кристалл моддалар. Уларнинг сукжланиш тралари 500» дан 2000» гача. Кўпчилик анорганик Б. эритмалари совиш пайтида осонликча шиша ҳолатига ўтади. Гидратланган анорганик Б. ортоборат кислотага металл оксидлари, гидроксидлар ва карбонатлар таъсир эттириб олинади. Сувсизлари эса бор оксидига металл оксидлари ёки карбонатларини қўшиб суюқлантириш exv» қиздириш усули б-н олинади. Анорганик Б. бор бирикмаларини синтез у шишда шиша, эмаль, сир, пигментлар компоненти сифатида, оловбардош қопламалар, электролитлар, люминофорлар, бўёқ маҳсулотлар и. ч.да, металларни кавшарлашда ва б. да қўлланилади.
Органик боратлар — [ортоборатлар, триалкил (арил) боратлар, триалоксиборатлар], умумий формуласи (RO)3 В бўлган ортоборат кислота эфирлари. Бу ерда R — алкил, арил, аллил ва б. органик радикаллар. Қуйи алкилборатлар зангори рангда шуълаланувчи учувчан суюқпиклардир. Сув таъсирида улар В(ОН)3 ва ROH гача гидролизланади.
Органик Б. нинг олиниш усуллари турлича: 1) ортоборат кислота, бор оксиди, бор хлорид ёки бурага спиртлар, феноллар, диоллар таъсир эттириш; 2) В2Н, ва б. борли органик бирикмаларни алкоголиз қилиш; 3) R3Bhm okсидлаш; 4) Me|B(OR)4] ни термик парчалаш ва б.
Органик Б. антиоксидантлар сифатида, парафинларни оксидлаб спиртлар олишда, органик ва борорганик бирикмалар синтезида, фунгицид, антисептик сифатида, бўёқлар, мотор ёнилғилари, сурков мойлари, полимерлар олишда қўлланилади.
Табиий боратлар —бораткислота тузларидан ҳосил бўлган минераллар синфи. Табиий Б. нинг калийли, натрийли, кальцийли, магнийли ва темирли 100 га яқин минерали маълум бўлиб, улар асосан ромбик ва моноклин сингонияда кристалланган рангеиз ёки оқ рангдаги моддалар. Уларнинг структурасида 1 дан 6 та гача, гоҳо 9 та бор атомлари кислород атомлари б-н боркислород гуруҳлари ҳосил қилиб иштирок этади. Борнинг координацион сонига қараб бу гуруҳлар ўзаро боркислород учбурчаклари [ВО,]1» ёки тетраэдрлар [ВО4]4’ ҳолида бирлашиб, занжирсимон, тасмасимон, қатламли ва каркасли структуралар ҳосил қилиши мумкин. Табиий Б. га вулқонлар натижасида юқори траларда ҳосил бўлган людвигит, ашарит, суссексит ва сув ҳавзаларида чўкинди сифатида ҳосил бўлган бура, борацит ва б. киради. Сувли ва сувсиз боратлар мавжуд (аксариси сувлидир). Таркибида суви бор табиий Б. нинг Моос шкаласи бўйича қаттиқлиги 2—5, сувсизлариники 9 гача, зичлиги 1500—3400 кг/м] бўлади.
Табиий Б. нинг энг кагта коилари вулканоген — чўкинди жинсларда, эндоген йўл б-н ҳосил бўлган конларнинг баъзи жинсларида учрайди. Чўкинди галоген конлари тузлар б-н биргаликда ҳосил бўлади. Табиий Б. Ўзбекистоннинг Сурхондарё, Қашқадарё, Бухоро, Жиззах вилоятларида учрайди. Киме саноатида, бор тузлари олишда, бўёқтайёрлашда, кулолчиликда, сир, эмаль, шиша, пигментлар и. ч. да қулланилади.
Ад.: Исследование синтетических боратов, Рига, 1983; Леонюк Н. И., Леонюк Л. И., Кристаллохимия безводных боратов, М., 1983.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.