Borbad

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 534–535-b. — ziyouz.com

Borbad BORBAD, Barbad, Pahlabod, Faxliz Marviy (taxm. 585, Niso — 628/38, Marv) — atok^i sozanda, xonanda, şoir va bastakor. Dastlab ijro va ijod sirlarini öz otasidan örgangan, Marvga köçib, bu yerdagi maşhur ustozlarga şogird tuşgan. Keyinçalik (618—28) Sosoniylar davlati şohi Xusrav [I Parviz saroyi (Ktesifon) da xizmat qilgan. Manbalarda B. ayniqsa turkumli (xususan, sosoniylar tomonidan davlat dini maqomiga kötarilgan Zarduştiylik marosimlari b-n boğliq bölgan), muayyan tizimdagi asarlarga mehr qöyganligi ta'kidlanadi.

Abu Nasr Forobiyning «Kitob ulmusiqo alkabir» («Musiqa haqida katta kitob»), Abu Abdulloh alXorazmiyning «Mafotih alulum» («Ilmlar kaliti»), Muhammad Nişopuriyning «Risolai dar ilmi musiqiy», Abdulqodir Maroğiyning «Maqosid alalhon» («Kuylarning kelib çiqiş örni») singari risolalarda B. yaratgan maşhur 7 qismli «Xusravoniy» turkumi, şuningdek «Doston» deya nomlangan kuy va qöşiqlar ta'riflanadi, ijodiy jarayoni tahlil etiladi.

AlJohiz (775818), Abulfaraj Isfahoniy (897967), Abumansur Sa'olibiy (9611038) kabi mualliflarning ilmiy badiiy asar (har xil tazkira va majmua) lari B. ijodiga mansub 360 ta qöşiq, 30 ta çolğu kuylari hamda 7 ta «Xusravoniy» — Şarqda keng tarqalgan fazoviy tafakkur in'ikosi, ya'ni qamariy yilning 360, oyning 30 va haftaning 7 kunlari b-n boğliq bölganligini ta'kidlaydi.

Abulqosim Firdavsiy «Şohnoma» si, Nizomiy Ganjaviy «Xusrav va Şirin» i, Amir Xusrav Dehlaviy «Şirin va Xusrav»i, şuningdek keyingi davrlarga oid qator badiiy asarlarda B. ning issiqnafas hofiz, mohir sozanda, badihagöy bastakor ekanligi ifodalangan. B. Örta Şarqda mumtoz musiqa san'atining ilk professional namoyanlasi darajasiga kutarilgan va aynan şu soha asosçisi sifatida tarixdan urin olgan. 1990 y. Duşanbada B. tavalludining 1400 yilligiga bağişlagan Xalqaro musiqa anjumani bölib ötdi, B. nomidagi Xalqaro musiqa jamğarmasi taşkil etilgan, har 5 y.da hofiz, sozanda va musiqaşunoslarga beriladigan B. nomidagi mukofot ta'sis etilgan.

Ad.: Firdavsiy, Şohnoma, III kitob. Hofiz Borbad qissasi (J. Jabborov tarjimasi). T., 1977; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, (Sb. statey), Duşanbe, 1989.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОРБАД, Барбад, Паҳлабод, Фахлиз Марвий (тахм. 585, Нисо — 628/38, Марв) — аток^и созанда, хонанда, шоир ва бастакор. Дастлаб ижро ва ижод сирларини ўз отасидан ўрганган, Марвга кўчиб, бу ердаги машҳур устозларга шогирд тушган. Кейинчалик (618—28) Сосонийлар давлати шоҳи Хусрав [I Парвиз саройи (Ктесифон) да хизмат қилган. Манбаларда Б. айниқса туркумли (хусусан, сосонийлар томонидан давлат дини мақомига кўтарилган Зардуштийлик маросимлари б-н боғлиқ бўлган), муайян тизимдаги асарларга меҳр қўйганлиги таъкидланади.

Абу Наср Форобийнинг «Китоб улмусиқо алкабир» («Мусиқа ҳақида катта китоб»), Абу Абдуллоҳ алХоразмийнинг «Мафотиҳ алулум» («Илмлар калити»), Муҳаммад Нишопурийнинг «Рисолаи дар илми мусиқий», Абдулқодир Мароғийнинг «Мақосид алалҳон» («Куйларнинг келиб чиқиш ўрни») сингари рисолаларда Б. яратган машҳур 7 қисмли «Хусравоний» туркуми, шунингдек «Достон» дея номланган куй ва қўшиқлар таърифланади, ижодий жараёни таҳлил этилади.

АлЖоҳиз (775818), Абулфараж Исфаҳоний (897967), Абумансур Саъолибий (9611038) каби муаллифларнинг илмий бадиий асар (ҳар хил тазкира ва мажмуа) лари Б. ижодига мансуб 360 та қўшиқ, 30 та чолғу куйлари ҳамда 7 та «Хусравоний» — Шарқда кенг тарқалган фазовий тафаккур инъикоси, яъни қамарий йилнинг 360, ойнинг 30 ва ҳафтанинг 7 кунлари б-н боғлиқ бўлганлигини таъкидлайди.

Абулқосим Фирдавсий «Шоҳнома» си, Низомий Ганжавий «Хусрав ва Ширин» и, Амир Хусрав Деҳлавий «Ширин ва Хусрав»и, шунингдек кейинги даврларга оид қатор бадиий асарларда Б. нинг иссиқнафас ҳофиз, моҳир созанда, бадиҳагўй бастакор эканлиги ифодаланган. Б. Ўрта Шарқда мумтоз мусиқа санъатининг илк профессионал намоянласи даражасига кутарилган ва айнан шу соҳа асосчиси сифатида тарихдан урин олган. 1990 й. Душанбада Б. таваллудининг 1400 йиллигига бағишлаган Халқаро мусиқа анжумани бўлиб ўтди, Б. номидаги Халқаро мусиқа жамғармаси ташкил этилган, ҳар 5 й.да ҳофиз, созанда ва мусиқашуносларга бериладиган Б. номидаги мукофот таъсис этилган.

Ад.: Фирдавсий, Шоҳнома, III китоб. Ҳофиз Борбад қиссаси (Ж. Жабборов таржимаси). Т., 1977; Борбад, эпоха и традиции культуры, (Сб. статей), Душанбе, 1989.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.