Böri
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 860-b. — ziyouz.com
Böri BÖRI, qaşqir (Canis lupus) — itsimonlar oilasiga mansub yirtqiç sut emizuvçi hayvon. Yevropa, Osiyo va Şim. Amerikada tarqalgan. Özbekistonning çöl, daştlari, örmon, töqay, toğ va toğ etaklarida tarqalgan; qor va muz b-n qoplangan baland toğlar va tundrada ham yaşaydi. B. qoyalar orasiga, töqaylik va jarliklarga, quruq qamişzorlarga in quradi. Tulki inlaridan ham foydalanadi. B. inida bolalaydi va bolalarini parvariş qiladi. Çorvaçilik r-nlarida podalardan uzoqqa ketmaydi. B. yanv. oyidan boşlab urçiydi. Urçiş vaqtida erkaklari urğoçisini talaşib qattiq urişadi. B. monogam hayvon. Jufti uzoq muddat saqlanib qoladi. Homiladorlik davri 62— 65 kun. Yoş böri 3—5 ta, qarisi 6—8 ta, ba'zan 10—13 ta bola tuğadi. Bolasini 5—6 hafta emizadi. Bolasi 3 haftaligida inidan çiqa boşlaydi. Urğoçisi emizikli davrida erkagi ovqat olib kelib turadi. Bolalari göşt b-n oziqlanişga ötgandan söng ona böri ham ölja tutib kela boşlaydi. Avg. oxiridan boşlab yoş börilar har xil mayda kemiruvçilarni tutib yeya boşlaydi. Sent.da kattalari b-n birgalaşib, uy hayvonlarini va yovvoyi hayvonlarni ov qilişga örganadi. Noyab.ga qadar 10—15 ta buri gala bölib yuradi. Ölja topiş qiyin bölib qolganda bitta yoki ikkitadan bölib, tarqalib ketadi. Erkagi 2 yoşida, urğoçisi 2—3 yoşida voyaga yetadi. B. 15—16 yil yaşaydi. Yilda ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. B. kuçli, çidamli va çaqqon, hid biliş va eşitiş organlari yaxşi rivojlangan hayvon. Göşt b-n oziqlanadi, ba'zan olma, qovun, tarvuz kabi mevalarni ham yeydi. Asosan, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, quyon, yumronqoziq kabi kemiruvçilar, quşlar, hatto ölimtiklar b-n oziqlanadi. B. juda oçköz va xöra, ikkitasi bitta qöyni yeb qöyişi mumkin. Podaga hujum qilganda köp qöyni nobud qiladi. Bir neçta B. birgalikda yoki tuda bölib ov qiladi. Quturgan va oçiqqan börilar odamga ham hujum qilişi mumkin. B.ning 12 ta kenja turi bor. Örta Osiyoning çöl, daşt va past toğlarida çöl börisi (S. 1. campestris), Pomir toğlarida tibet börisi (S. 1. laniger) kenja turlari yaşaydi. Ba'zan qora B. ham uçraydi, uning terisi qimmatbaho hisoblanadi. Özbekistonda çöl börisi tarqalgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎРИ, қашқир (Canis lupus) — итсимонлар оиласига мансуб йиртқич сут эмизувчи ҳайвон. Европа, Осиё ва Шим. Америкада тарқалган. Ўзбекистоннинг чўл, даштлари, ўрмон, тўқай, тоғ ва тоғ этакларида тарқалган; қор ва муз б-н қопланган баланд тоғлар ва тундрада ҳам яшайди. Б. қоялар орасига, тўқайлик ва жарликларга, қуруқ қамишзорларга ин қуради. Тулки инларидан ҳам фойдаланади. Б. инида болалайди ва болаларини парвариш қилади. Чорвачилик р-нларида подалардан узоққа кетмайди. Б. янв. ойидан бошлаб урчийди. Урчиш вақтида эркаклари урғочисини талашиб қаттиқ уришади. Б. моногам ҳайвон. Жуфти узоқ муддат сақланиб қолади. Ҳомиладорлик даври 62— 65 кун. Ёш бўри 3—5 та, қариси 6—8 та, баъзан 10—13 та бола туғади. Боласини 5—6 ҳафта эмизади. Боласи 3 ҳафталигида инидан чиқа бошлайди. Урғочиси эмизикли даврида эркаги овқат олиб келиб туради. Болалари гўшт б-н озиқланишга ўтгандан сўнг она бўри ҳам ўлжа тутиб кела бошлайди. Авг. охиридан бошлаб ёш бўрилар ҳар хил майда кемирувчиларни тутиб ея бошлайди. Сент.да катталари б-н биргалашиб, уй ҳайвонларини ва ёввойи ҳайвонларни ов қилишга ўрганади. Нояб.га қадар 10—15 та бури гала бўлиб юради. Ўлжа топиш қийин бўлиб қолганда битта ёки иккитадан бўлиб, тарқалиб кетади. Эркаги 2 ёшида, урғочиси 2—3 ёшида вояга етади. Б. 15—16 йил яшайди. Йилда икки марта — баҳор ва кузда туллайди. Б. кучли, чидамли ва чаққон, ҳид билиш ва эшитиш органлари яхши ривожланган ҳайвон. Гўшт б-н озиқланади, баъзан олма, қовун, тарвуз каби меваларни ҳам ейди. Асосан, уй ҳайвонлари ва ёввойи ҳайвонлар, қуён, юмронқозиқ каби кемирувчилар, қушлар, ҳатто ўлимтиклар б-н озиқланади. Б. жуда очкўз ва хўра, иккитаси битта қўйни еб қўйиши мумкин. Подага ҳужум қилганда кўп қўйни нобуд қилади. Бир нечта Б. биргаликда ёки туда бўлиб ов қилади. Қутурган ва очиққан бўрилар одамга ҳам ҳужум қилиши мумкин. Б.нинг 12 та кенжа тури бор. Ўрта Осиёнинг чўл, дашт ва паст тоғларида чўл бўриси (С. 1. campestris), Помир тоғларида тибет бўриси (С. 1. laniger) кенжа турлари яшайди. Баъзан қора Б. ҳам учрайди, унинг териси қимматбаҳо ҳисобланади. Ўзбекистонда чўл бўриси тарқалган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.