Borliq
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 540-b. — ziyouz.com
Borliq — obyektiv mavjud reallikni ifodalovçi falsafiy tuşunça. U moddiypredmet olamidangina iborat emas. B. turli darajada namoyon böladi: organik va noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy B., obyektivideal B. (madaniy qadriyatlar, ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tuşunçalari va h.k.), inson turmuşi. B. falsafa tarixida turliça talqin qilingan. Yaqin va Örta Şarq falsafasida Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Ibn Ruşd kabi mutafakkirlar B. ni ikkiga — vujudi mumkin va vujudi vojibga böladilar. Ularning falsafasida B. ning dastlabki sababçisi Alloh (vujudi vojib), lekin Alloh b-n B. ni bir-biridan ajratib tasavvur qilib bölmaydi, bular sababoqibat şaklida bir-birlari b-n uzviy boğliq, degan tuşunça yotadi.
Real va xayoliy B. örtasida alohida tafovut bor. Real B. mavjudlikni, xayoliy B. mohiyatni belgilaydi. Real B. narsalar, jarayonlar, şaxslar, xattiharakatlar va b. ning realligini bildiradi; u makon va zamon xarakteriga ega, u alohida, betakror. Xayoliy B. (ğoya ma'nosida) vaqtinçalik, haqiqiy, tajribaviy xarakteridan mahrum, u fakt böla olmaydi; u qat'iy özgarmas (qotib qojan), abadiy mavjud (N. Gartman). Xayoliy B. bu ma'noda qadriyat, ğoya, matematik va mantiqiy tuşunça sifatida yuzaga çiqadi. Platon unda çin, xususiy «real» B. ni köradi. Umumiy ma'nodagi B. dan muayyan B. farq qiladi. Geraklit fikriça, heç qanday qotib qolgan B. yöq, doimo özgaruvçan B. bor. Metafiziklar «haqiqiy» B. transsendent, narsa özidadir deb biladilar. Barça mavjud narsalarning yiğindisini, umuman olamni B. deb ataydilar. J. Berkli, D. Yum B. faqat subyektda, ongdagina mavjud deb biladilar. Ba'zi faylasuflar B. ni qandaydir dunyoviy ruhning, ğayri moddiy kuçning körinişlaridan iborat, deb hisoblaydilar. Xususan Gegel falsafasida B. mutlaq ğoyaning özligidan, mavhumlikdan konkretlikka tomon yuksalib boruvçi dastlabki, bevosita va juda noaniq bosqiçi hisoblanadi. B. ni ruhmahsuli sifatida qaraş 19-a. oxiri — 20-a. boşidagi falsafaga ham xos. L. Feyerbax, A. I. Gersen, N. G. Çernişevskiy B. obyektiv, u harakatdagi materiya b-n boğliq deb ta'kidlaydilar. Ba'zi falsafiy oqimlar mavjud olamning realligini, B. ning obyektivligini e'tirof etadilar. B. ning eng muhim xususiyati — moddiyligida ekanligini alohida ta'kidlaydilar. Hoz. zamon ontologiyasiga köra, B. — barça mavjudotning turlituman körinişlari b-n aynandir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРЛИҚ — объектив мавжуд реалликни ифодаловчи фалсафий тушунча. У моддийпредмет оламидангина иборат эмас. Б. турли даражада намоён бўлади: органик ва ноорганик табиат, биосфера, ижтимоий Б., объективидеал Б. (маданий қадриятлар, илмий билимнинг умумий принциплари, тушунчалари ва ҳ.к.), инсон турмуши. Б. фалсафа тарихида турлича талқин қилинган. Яқин ва Ўрта Шарқ фалсафасида Киндий, Форобий, Ибн Сино, Умар Хайём, Ибн Рушд каби мутафаккирлар Б. ни иккига — вужуди мумкин ва вужуди вожибга бўладилар. Уларнинг фалсафасида Б. нинг дастлабки сабабчиси Аллоҳ (вужуди вожиб), лекин Аллоҳ б-н Б. ни бир-биридан ажратиб тасаввур қилиб бўлмайди, булар сабабоқибат шаклида бир-бирлари б-н узвий боғлиқ, деган тушунча ётади.
Реал ва хаёлий Б. ўртасида алоҳида тафовут бор. Реал Б. мавжудликни, хаёлий Б. моҳиятни белгилайди. Реал Б. нарсалар, жараёнлар, шахслар, хаттиҳаракатлар ва б. нинг реаллигини билдиради; у макон ва замон характерига эга, у алоҳида, бетакрор. Хаёлий Б. (ғоя маъносида) вақтинчалик, ҳақиқий, тажрибавий характеридан маҳрум, у факт бўла олмайди; у қатъий ўзгармас (қотиб қожан), абадий мавжуд (Н. Гартман). Хаёлий Б. бу маънода қадрият, ғоя, математик ва мантиқий тушунча сифатида юзага чиқади. Платон унда чин, хусусий «реал» Б. ни кўради. Умумий маънодаги Б. дан муайян Б. фарқ қилади. Гераклит фикрича, ҳеч қандай қотиб қолган Б. йўқ, доимо ўзгарувчан Б. бор. Метафизиклар «ҳақиқий» Б. трансцендент, нарса ўзидадир деб биладилар. Барча мавжуд нарсаларнинг йиғиндисини, умуман оламни Б. деб атайдилар. Ж. Беркли, Д. Юм Б. фақат субъектда, онгдагина мавжуд деб биладилар. Баъзи файласуфлар Б. ни қандайдир дунёвий руҳнинг, ғайри моддий кучнинг кўринишларидан иборат, деб ҳисоблайдилар. Хусусан Гегель фалсафасида Б. мутлақ ғоянинг ўзлигидан, мавҳумликдан конкретликка томон юксалиб борувчи дастлабки, бевосита ва жуда ноаниқ босқичи ҳисобланади. Б. ни руҳмаҳсули сифатида қараш 19-а. охири — 20-а. бошидаги фалсафага ҳам хос. Л. Фейербах, А. И. Герцен, Н. Г. Чернышевский Б. объектив, у ҳаракатдаги материя б-н боғлиқ деб таъкидлайдилар. Баъзи фалсафий оқимлар мавжуд оламнинг реаллигини, Б. нинг объективлигини эътироф этадилар. Б. нинг энг муҳим хусусияти — моддийлигида эканлигини алоҳида таъкидлайдилар. Ҳоз. замон онтологиясига кўра, Б. — барча мавжудотнинг турлитуман кўринишлари б-н айнандир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.