Borona
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 543–544-b. — ziyouz.com
Borona BORONA, tirma, sixmola — tuproqqa yuza işlov beriş, qatqaloqni yumşatiş, begona ötlarni yöqotiş uçun möljallangan q. x. quroli. Iş organlari turiga köra, tişli va diskli; vazifasiga köra, umumiy işlarga möljallangan va maxsus; traktorga biriktiriş usuliga köra, osma, tirkama va yarim osma xillarga bölinadi. Tuzilişiga köra, B. lar ikki izli, simmetrik va yönaliş (ataka) burçagi özgaruvçan (10°—25°) böladi. Tişli B. iş organlari kvadrat, dumaloq, töğri törtburçak va piçoqsimon şakldagi pölat tişlardan iborat. Ular ramaga qattiq (bikr), oşiqmoşiqli (şarnirli) qilib biriktiriladi yoki prujinasimon tirakka mahkamlanadi. Tiş tuproqqa pona kabi botib işlaydi. Bir tişiga töğri keladigan nagruzkaga köra, tişli B. lar oğir (16—20), örtaça (12—16) va yengil yoki ekin ustidan yuritiladigan (5—12) xillarga bölinadi. Oğir va örtaça B. larning tişlari kvadrat, yengillarniki esa dumaloq qilib yasaladi.
Paxtaçilikda asosan örtaça B., şuningdek törsimon, prujinali, ötoq B. si, aylanadigan piçokli va b. xil B. lar işlatiladi. Ular traktorga tirkagiç vositasida biriktiriladi. Tirkagiçga 12 dan 24 tagaça B. zvenosi tirkaladi. Gusenitsali traktor b-n işlaganda tirkagiçli agregat 44—50 zvenodan tuziladi. Örtaça B. tuproqni yumşatişdan taşqari 8 sm gaça çuqurlikdagi begona ötlar ildizini ham sidirib çiqaradi, yer haydalgandan keyin uning sirtqi qatlamini maydalab yumşatadi va tekislaydi, ya'ni ekin ekişga tayyorlaydi. Törsimon B. dala sirtiga yaxşi moslaşadigan törga şarnirli biriktirilgan dumaloq tişlardan tuzilgan. Kuzgi va bahorgi galla nihollari unib çiqqandan keyin begona ötlarni yöqotiş, ayni vaktda tuproqning sirtki qatlamini yumşatiş uçun işlatiladi. Prujinali B. larda ötkir uçli yassi prujina körinişidagi tişlar böladi. Iş paytida ular titrab, tuproqni jadal maydalaydi. Prujinali B. lar obikor dehqonçilik zonasida oğir, qattiq va toşloq yerlarda keng işlatiladi. Ötoq B. larida prujinali elastik ötkir tişlar bulib, çopiq qilinadigan ekinlar ekilgan maydonda tuproqning sirtki qatlamini yumşatiş va begona utlardan tozalaş uçun işlatiladi. Aylanadigan piçokli B. larning plastinasimon (unaqay va çapaqay) piçoqpari harakat yönalişiga nisbatan 180° burçak ostida örnatilgan. Yer haydalgandan keyin kesak va palaxsalarni maydalaş uçun işlatiladi. Diskli B. lardan, asosan, çimli yerlarni yumşatiş, zaranglaşib qolgan şudgor va şöri yuvilgan yerlarga işlov beriş, yirik kesak va palaxsalarni maydalaş uçun foydalanilgan. Iş organlari diametri 450, 510 va 660 mm li sferik, yassi va kesik disklardan iborat. Töqayzor, dala va boglarda işlatiladigan xillari böladi. Paxtaçilikda diskli dala B. lari işlatiladi. Ularning diametri 450—510 mm li sferik disklari batareya tarzida yiğiladi* Şudgorlangan dalalarda kesak va palaxsalarni kuçiriş, ogir tuproqli Tiudgorlarda kattakiçik kesaklarni maydalaş, kuklamgi ekişdan oldin yerga işlov beriş, kam çimli utloklarni yangilaş va angizni yuza yumşatiş uçun işlatiladi. Oğir va zarang yerlarga zarur işlov beriş uçun B. ning ballast yaşigiga qöşimça (250—350 kg) yuk (mas, qum) solib işlanadi.
Ad.: Nişonaliyev U., Qişloq xöjaligi maşinalari, T., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРОНА, тирма, сихмола — тупроққа юза ишлов бериш, қатқалоқни юмшатиш, бегона ўтларни йўқотиш учун мўлжалланган қ. х. қуроли. Иш органлари турига кўра, тишли ва дискли; вазифасига кўра, умумий ишларга мўлжалланган ва махсус; тракторга бириктириш усулига кўра, осма, тиркама ва ярим осма хилларга бўлинади. Тузилишига кўра, Б. лар икки изли, симметрик ва йўналиш (атака) бурчаги ўзгарувчан (10°—25°) бўлади. Тишли Б. иш органлари квадрат, думалоқ, тўғри тўртбурчак ва пичоқсимон шаклдаги пўлат тишлардан иборат. Улар рамага қаттиқ (бикр), ошиқмошиқли (шарнирли) қилиб бириктирилади ёки пружинасимон тиракка маҳкамланади. Тиш тупроққа пона каби ботиб ишлайди. Бир тишига тўғри келадиган нагрузкага кўра, тишли Б. лар оғир (16—20), ўртача (12—16) ва енгил ёки экин устидан юритиладиган (5—12) хилларга бўлинади. Оғир ва ўртача Б. ларнинг тишлари квадрат, енгилларники эса думалоқ қилиб ясалади.
Пахтачиликда асосан ўртача Б., шунингдек тўрсимон, пружинали, ўтоқ Б. си, айланадиган пичокли ва б. хил Б. лар ишлатилади. Улар тракторга тиркагич воситасида бириктирилади. Тиркагичга 12 дан 24 тагача Б. звеноси тиркалади. Гусеницали трактор б-н ишлаганда тиркагичли агрегат 44—50 звенодан тузилади. Ўртача Б. тупроқни юмшатишдан ташқари 8 см гача чуқурликдаги бегона ўтлар илдизини ҳам сидириб чиқаради, ер ҳайдалгандан кейин унинг сиртқи қатламини майдалаб юмшатади ва текислайди, яъни экин экишга тайёрлайди. Тўрсимон Б. дала сиртига яхши мослашадиган тўрга шарнирли бириктирилган думалоқ тишлардан тузилган. Кузги ва баҳорги галла ниҳоллари униб чиққандан кейин бегона ўтларни йўқотиш, айни вактда тупроқнинг сиртки қатламини юмшатиш учун ишлатилади. Пружинали Б. ларда ўткир учли ясси пружина кўринишидаги тишлар бўлади. Иш пайтида улар титраб, тупроқни жадал майдалайди. Пружинали Б. лар обикор деҳқончилик зонасида оғир, қаттиқ ва тошлоқ ерларда кенг ишлатилади. Ўтоқ Б. ларида пружинали эластик ўткир тишлар булиб, чопиқ қилинадиган экинлар экилган майдонда тупроқнинг сиртки қатламини юмшатиш ва бегона утлардан тозалаш учун ишлатилади. Айланадиган пичокли Б. ларнинг пластинасимон (унақай ва чапақай) пичоқпари ҳаракат йўналишига нисбатан 180° бурчак остида ўрнатилган. Ер ҳайдалгандан кейин кесак ва палахсаларни майдалаш учун ишлатилади. Дискли Б. лардан, асосан, чимли ерларни юмшатиш, заранглашиб қолган шудгор ва шўри ювилган ерларга ишлов бериш, йирик кесак ва палахсаларни майдалаш учун фойдаланилган. Иш органлари диаметри 450, 510 ва 660 мм ли сферик, ясси ва кесик дисклардан иборат. Тўқайзор, дала ва богларда ишлатиладиган хиллари бўлади. Пахтачиликда дискли дала Б. лари ишлатилади. Уларнинг диаметри 450—510 мм ли сферик дисклари батарея тарзида йиғилади* Шудгорланган далаларда кесак ва палахсаларни кучириш, огир тупроқли Тиудгорларда каттакичик кесакларни майдалаш, кукламги экишдан олдин ерга ишлов бериш, кам чимли утлокларни янгилаш ва ангизни юза юмшатиш учун ишлатилади. Оғир ва заранг ерларга зарур ишлов бериш учун Б. нинг балласт яшигига қўшимча (250—350 кг) юк (мас, қум) солиб ишланади.
Ад.: Нишоналиев У., Қишлоқ хўжалиги машиналари, Т., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.