Boronalaş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 544–545-b. — ziyouz.com
Boronalaş BORONALAŞ, borona bosiş — tuproqni yuza yumşatiş va ekinni parvariş qiliş usullaridan biri. B. erta köklamda yer haydalgandan keyin, ekişdan oldin ötkaziladi. B. haydalgan yer betini yumşatiş, tekislaş, kesak va palaxsalarni maydalaş, qatqaloqni buziş, uruğni kömiş (uruğ yer betiga sepilganda), mineral öğitni tuproqqa aralaştiriş, ösimliklarni parvariş qiliş — köp yillik öt va kuzgi ğalla ekinlari maydonini erta bahorda yumşatiş maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm çuqurliqda ötkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolişdan sakdaydi, tuproqning suv ötkazuvçanligi hamda havo almaşinişini yaxşilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlaştiradi, ösimliklar özlaştiradigan moddalarni tuplaş uçun şaroit yaratadi, bir yillik begona utlarni yöqotadi, köp yilliklarini ildizi b-n yer betiga tirmalab çiqarib, yiğiştirib olişni yengillaştiradi. B. da turli xildagi boronalar qöllaniladi. Takroriy va oraliq ekinlar ekiş uçun yerni tayyorlaşda B. şudgorlaş b-n bir vaqtda tuproqdagi namni köproq saklab qoliş uçun ötkaziladi; tuproqni yaxşi yumşatiş maqsadida haydaş iziga diagonal yoki köndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumşab, yer betiga kötarilişi kamayadi, kökarayotgan begona öt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy şartlaridan biri — borona usullarini töğri tanlaş hamda uni utkaziş vaqtidir. Tuproqning maydalaniş (uvalaniş) darajasi boronalaş tezligi va yönalişiga boğliq. Paykal uzunasiga köra diagonal yoki köndalang boronalanganda yer yaxşi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanişi, yetarli darajada yumşatilişi va şudgor sathining tekislanişi, qiytiq yerlarning yöqligiga qarab belgilanadi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРОНАЛАШ, борона босиш — тупроқни юза юмшатиш ва экинни парвариш қилиш усулларидан бири. Б. эрта кўкламда ер ҳайдалгандан кейин, экишдан олдин ўтказилади. Б. ҳайдалган ер бетини юмшатиш, текислаш, кесак ва палахсаларни майдалаш, қатқалоқни бузиш, уруғни кўмиш (уруғ ер бетига сепилганда), минерал ўғитни тупроққа аралаштириш, ўсимликларни парвариш қилиш — кўп йиллик ўт ва кузги ғалла экинлари майдонини эрта баҳорда юмшатиш мақсадида утказилади. Тупроқнинг физик ҳолати ва гранулометрик таркибига қараб Б. 5—8 см чуқурлиқда ўтказилади. Б. тупроқ капиллярларини бузади, уни қуриб қолишдан сакдайди, тупроқнинг сув ўтказувчанлиги ҳамда ҳаво алмашинишини яхшилайди, микробиологик жараёнларни тезлаштиради, ўсимликлар ўзлаштирадиган моддаларни туплаш учун шароит яратади, бир йиллик бегона утларни йўқотади, кўп йилликларини илдизи б-н ер бетига тирмалаб чиқариб, йиғиштириб олишни енгиллаштиради. Б. да турли хилдаги бороналар қўлланилади. Такрорий ва оралиқ экинлар экиш учун ерни тайёрлашда Б. шудгорлаш б-н бир вақтда тупроқдаги намни кўпроқ саклаб қолиш учун ўтказилади; тупроқни яхши юмшатиш мақсадида ҳайдаш изига диагонал ёки кўндаланг бороналанади. Бунда тупроқнинг устки (8—Юсм) қавати юмшаб, ер бетига кўтарилиши камаяди, кўкараётган бегона ўт қурийди. Б. самарадорлигининг энг асосий шартларидан бири — борона усулларини тўғри танлаш ҳамда уни утказиш вақтидир. Тупроқнинг майдаланиш (уваланиш) даражаси бороналаш тезлиги ва йўналишига боғлиқ. Пайкал узунасига кўра диагонал ёки кўндаланг бороналанганда ер яхши текисланади. Б. сифати тупроқнинг кам кукунланиши, етарли даражада юмшатилиши ва шудгор сатҳининг текисланиши, қийтиқ ерларнинг йўқлигига қараб белгиланади.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.