Böş vaqt
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 869–870-b. — ziyouz.com
Böş vaqt — kişining majburiy ijtimoiy mehnati va b. majburiy maşğulotlardan taşqari vaqtining bir qismi; öz xohişiga köra ma'naviy va jismoniy rivojlaniş, dam oliş uçun sarflanadigan vaqt. Ijtimoiy hayotda kişilarning umumiy vaktini 2 qismga — iş vaqti va işdan taşqari vaqtga böliş mumkin. Işdan taşqari vaqt asosan uy işlariga, öziga qaraş, uxlaş va ovqatlaniş uçun sarflanadigan vaqg hamda B. v.ga bölinadi. B. v. şaxsning har tomonlama kamoloti, qobiliyatlarini rivojlantirişi, bilim darajasi ni oşirişi, dam olişi va ş. k. uçun kerak böladigan işdan taşqari vaktdir. B. v. şaxsning erkin faoliyati va kamoloti uçun zarur bölgan haqiqiy boyligi hisoblanadi. B. v. jamiyat ma'naviy kuçining, kengaytirilgan takror i. ç.ning zarur şarti. U individual xarakterga ega bölib qolmay, ijtimoiy zaruriy vaqg hamdir. Çunki işlab çiqaruvçi kuçlarni rivojlantiriş, mehnat unumdorligini oşiriş, ilmiy texnika ravnaqi uçun B. v. juda zarur. Öz navbatida ular B. v. meyori va mazmuniga ta'sir qiladi. Jamiyatning tarixiy tarakxiyoti davomida B. v. ning mikdori va ahamiyati tobora ortib boradi. Bu, birinçidan, mehnat unumdorligining ortişi, ilmiytexnika ravnaqi va jamiyatning barça a'zolari örtasida mehnatning teng taqsimlanişi hisobiga bölsa, ikkinçidan, işga boribkelişdagi ortiqça harakatlarni, uy mehnatiga ketadigan vaqtni qisqartiriş hisobiga yuz beradi. Ijodiy mehnat qiliş, öz malakasini, ma'lumoti va ilmiymadaniy saviyasini oşiriş, ijtimoiysiyosiy faoliyatini kengaytiriş, san'at va sport b-n şuğullaniş va boşqalar B. v.ning mazmundor ötişini ta'minlaydi. Maye, jahondagi rivojlangan mamlakatlarda, şuningdek Özbekistonda ham 2 kunlik dam oliş va 5 kunlik iş haftasiga ötiş B. v.ni köpaytiriş yölidagi tadbirlardandir. B. v. mikdori ni köpaytiriş va undan unumli foydalaniş uçun yetarli şaroit yaratiş zarur. Bunga mamlakat i. ç. kuçlarini rivojlantiriş, i. ç. jarayonlarini mexanizatsiyalaş, i. ç.ga zamonaviy texnika va ilğor texnologiyani joriy etiş orqali mehnat samaradorligini oşiriş va vaktni tejaş, ommaning umumiy madaniy saviyasini oşiriş va b. orqali erişiladi. B. v.dan samarali foydalaniş turmuşning mazmundor bölişiga yordam beradi.
Sodir Salimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎШ ВАҚТ — кишининг мажбурий ижтимоий меҳнати ва б. мажбурий машғулотлардан ташқари вақтининг бир қисми; ўз хоҳишига кўра маънавий ва жисмоний ривожланиш, дам олиш учун сарфланадиган вақт. Ижтимоий ҳаётда кишиларнинг умумий вактини 2 қисмга — иш вақти ва ишдан ташқари вақтга бўлиш мумкин. Ишдан ташқари вақт асосан уй ишларига, ўзига қараш, ухлаш ва овқатланиш учун сарфланадиган вақг ҳамда Б. в.га бўлинади. Б. в. шахснинг ҳар томонлама камолоти, қобилиятларини ривожлантириши, билим даражаси ни ошириши, дам олиши ва ш. к. учун керак бўладиган ишдан ташқари вактдир. Б. в. шахснинг эркин фаолияти ва камолоти учун зарур бўлган ҳақиқий бойлиги ҳисобланади. Б. в. жамият маънавий кучининг, кенгайтирилган такрор и. ч.нинг зарур шарти. У индивидуал характерга эга бўлиб қолмай, ижтимоий зарурий вақг ҳамдир. Чунки ишлаб чиқарувчи кучларни ривожлантириш, меҳнат унумдорлигини ошириш, илмий техника равнақи учун Б. в. жуда зарур. Ўз навбатида улар Б. в. меъёри ва мазмунига таъсир қилади. Жамиятнинг тарихий таракхиёти давомида Б. в. нинг микдори ва аҳамияти тобора ортиб боради. Бу, биринчидан, меҳнат унумдорлигининг ортиши, илмийтехника равнақи ва жамиятнинг барча аъзолари ўртасида меҳнатнинг тенг тақсимланиши ҳисобига бўлса, иккинчидан, ишга борибкелишдаги ортиқча ҳаракатларни, уй меҳнатига кетадиган вақтни қисқартирищ ҳисобига юз беради. Ижодий меҳнат қилиш, ўз малакасини, маълумоти ва илмиймаданий савиясини ошириш, ижтимоийсиёсий фаолиятини кенгайтириш, санъат ва спорт б-н шуғулланиш ва бошқалар Б. в.нинг мазмундор ўтишини таъминлайди. Мае, жаҳондаги ривожланган мамлакатларда, шунингдек Ўзбекистонда ҳам 2 кунлик дам олиш ва 5 кунлик иш ҳафтасига ўтиш Б. в.ни кўпайтириш йўлидаги тадбирлардандир. Б. в. микдори ни кўпайтириш ва ундан унумли фойдаланиш учун етарли шароит яратиш зарур. Бунга мамлакат и. ч. кучларини ривожлантириш, и. ч. жараёнларини механизациялаш, и. ч.га замонавий техника ва илғор технологияни жорий этиш орқали меҳнат самарадорлигини ошириш ва вактни тежаш, омманинг умумий маданий савиясини ошириш ва б. орқали эришилади. Б. в.дан самарали фойдаланиш турмушнинг мазмундор бўлишига ёрдам беради.
Содир Салимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.