Boşlanğiç maktab
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 583–584-b. — ziyouz.com
Boşlanğiç maktab — bolalarga boşlanğiç umumiy ma'lumot beradigan umumta'lim öquvtarbiya muassasasi. Uning vazifasi öquvçilarda yoziş, öqiş, hisoblaş malaka va könikmalarini hosil qiliş, tabiat va jamiyat haqida ilk bilimlar beriş, xulqodobga örgatişdir. Hoz. Özbekiston hududida dastlabki B. m.—maktabxonalar arab xalifaligi tomonidan Örta Osiyo yerlari bosib olingandan keyin (7-a.) mahalliy xalq va ularning bolalarini musulmon ruhida tarbiyalaş maqsadida oçilgan. Turkiston çor Rossiyasi tomonidan bosib olinganidan keyin rus amaldorlari va harbiylarining bolalari uçun 1869 y. Toşkentda dastlabki rus B. m.i oçildi. Turkistonda mahalliy aholi bolalari uçun 19-a. oxirlarida oçilgan rustuzem maktabi ham B. m.dir. 1900 y.dan Özbekiston hududida «jadid maktabi» nomi b-n yuritilgan yangi usul maktablari ham iş boşlagan. Bu maktablar Turkiston mahalliy xalqlar milliy maktablarining kurtaklari bölgan. Yangi usul maktablari ham asosan 1—4 sinfdan iborat B. m. hisoblangan. 1917 y. okt. töntarişidan keyin, 1918 y. 13 dek.da Turkiston maorif xalq komissarligi qaroriga binoan rustuzem maktablari xalq maktablariga aylantirildi. 1922 y.dan tayyorlov (yariminçi) sinfdan keyingi 1—3 sinflardan iborat maktablar 1bosqiç maktab, ya'ni B. m. hisoblangan. 1918—24 y.larda hoz. Özbekiston hududidagi barça milliy maktablar 1bosqiçli maktablar bölgan. B. m. soni 1918 y.da 992, 1919 y.da 1847, 1921 y.da 2022, 1922 y.da 1239, 1923 y.da 1007, 1924 y.da 1271 ta bölgan. 1930/31 öquv yilidan Özbekistonda umumiy majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etilişi munosabati b-n B. m.larda ta'lim muddati 4 y. qilib belgilandi. 1969/70 öquv yilidan rus maktablarida, 1970/71 öquv yilidan özbek maktablarida 3 y.lik boşlanğiç ta'limga ötildi. Şu yillardan boşlab B. m.ning mavqei va ahamiyati tubdan özgardi; umumiy ta'limning mustaqil, tugal bosqiçi degan xususiyatini yöqotib, fan asoslarini izçil örganişga tayyorlaniş bosqiçi bölib qoldi. 1991/92 öquv yilidan ÖzRda B. m.larda yana 4 ylik boşlanğiç ta'limga ötildi. «Ta'lim töğrisida»gi qonun (1997 y. 29 avg.)da B. m. ta'limining yangi mazmuni belgilandi. 2000/2001 öquv yili boşida Özbekistonda 207 B. m. bölib, ularda 30684 öquvçi ta'lim oldi (yana q. Boşlanğiç ta'lim).
Yöldoş Abdullayev.
Q.: Boşlanğiç ta'lim
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОШЛАНҒИЧ МАКТАБ — болаларга бошланғич умумий маълумот берадиган умумтаълим ўқувтарбия муассасаси. Унинг вазифаси ўқувчиларда ёзиш, ўқиш, ҳисоблаш малака ва кўникмаларини ҳосил қилиш, табиат ва жамият ҳақида илк билимлар бериш, хулқодобга ўргатишдир. Ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида дастлабки Б. м.—мактабхоналар араб халифалиги томонидан Ўрта Осиё ерлари босиб олингандан кейин (7-а.) маҳаллий халқ ва уларнинг болаларини мусулмон руҳида тарбиялаш мақсадида очилган. Туркистон чор Россияси томонидан босиб олинганидан кейин рус амалдорлари ва ҳарбийларининг болалари учун 1869 й. Тошкентда дастлабки рус Б. м.и очилди. Туркистонда маҳаллий аҳоли болалари учун 19-а. охирларида очилган рустузем мактаби ҳам Б. м.дир. 1900 й.дан Ўзбекистон ҳудудида «жадид мактаби» номи б-н юритилган янги усул мактаблари ҳам иш бошлаган. Бу мактаблар Туркистон маҳаллий халқлар миллий мактабларининг куртаклари бўлган. Янги усул мактаблари ҳам асосан 1—4 синфдан иборат Б. м. ҳисобланган. 1917 й. окт. тўнтаришидан кейин, 1918 й. 13 дек.да Туркистон маориф халқ комиссарлиги қарорига биноан рустузем мактаблари халқ мактабларига айлантирилди. 1922 й.дан тайёрлов (яриминчи) синфдан кейинги 1—3 синфлардан иборат мактаблар 1босқич мактаб, яъни Б. м. ҳисобланган. 1918—24 й.ларда ҳоз. Ўзбекистон ҳудудидаги барча миллий мактаблар 1босқичли мактаблар бўлган. Б. м. сони 1918 й.да 992, 1919 й.да 1847, 1921 й.да 2022, 1922 й.да 1239, 1923 й.да 1007, 1924 й.да 1271 та бўлган. 1930/31 ўқув йилидан Ўзбекистонда умумий мажбурий бошланғич таълим жорий этилиши муносабати б-н Б. м.ларда таълим муддати 4 й. қилиб белгиланди. 1969/70 ўқув йилидан рус мактабларида, 1970/71 ўқув йилидан ўзбек мактабларида 3 й.лик бошланғич таълимга ўтилди. Шу йиллардан бошлаб Б. м.нинг мавқеи ва аҳамияти тубдан ўзгарди; умумий таълимнинг мустақил, тугал босқичи деган хусусиятини йўқотиб, фан асосларини изчил ўрганишга тайёрланиш босқичи бўлиб қолди. 1991/92 ўқув йилидан ЎзРда Б. м.ларда яна 4 йлик бошланғич таълимга ўтилди. «Таълим тўғрисида»ги қонун (1997 й. 29 авг.)да Б. м. таълимининг янги мазмуни белгиланди. 2000/2001 ўқув йили бошида Ўзбекистонда 207 Б. м. бўлиб, уларда 30684 ўқувчи таълим олди (яна қ. Бошланғич таълим).
Йўлдош Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.