Böşliqiçlilar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 870–871-b. — ziyouz.com
Böşliqiçlilar BÖŞLIQIÇLILAR, kovakiçlilar (Coelenterata) — tuban tuzilgan suvda yaşovçi umurtqasiz hayvonlar tipi. B. eng kad. köp hujayralilar, vend davridan ma'lum. Köpçilik turlari dengizlarda yakka yoki koloniya bölib yaşaydi. Dengiz B.ning hayot siklida ötroq yaşovçi polip va erkin suzib yuruvçi meduza davrlari gallanib turadi (metagenez). Ayrim B. (gidralar, korall poliplar) ning meduza davri bölmaydi, ba'zi ssifomeduzalar va gidroidlarning polip davri yöqolgan. Alohida B.ning tanasi taşqi ektoderma va içki endodermadan iborat ikkita qavatdan taşkil topgan. Ektoderma va endoderma oraliğida hujayrasiz, quyuqmodda — mezogliy böladi. B. tanasi hujayralari töla ixtisoslaşmaganligi uçun töqima va organlari rivojlanmagan. Ektodermasidagi hujayralarning asosiy qismi epiteliymuskul, otuvçi va ixtisoslaşmagan oraliq hujayralardan iborat. Epiteliymuskul hujayralari qoplaş va harakatlaniş funksiyalarini bajaradi. Otuvçi hujayralar öljani falajlab uşlaş va himoya vazifasini bajaradi, ularda otiluvçi ipçalarga ega bölgan otuvçi kapsula şakllanadi. Oraliq xujayralar boşqa hamma hujayralarni hosil qiladi. Endodermada epiteliymuskul va oziqni qamrab olib hazm qiluvçi bezli xujayralar böladi. Tana böşliği qopga öxşaş bölib, maxsus tösiq (septa) lar yordamida kameralarga bölingan, meduzalarda murakkab naylar sistemasidan iborat. Tana böşliği oğiz teşigi orqali taşqariga oçiladi. Oğiz teşigi paypaslagiçlar b-n öralgan. Oğiz teşigi orqali oziq moddalar tana böşliğiga ötadi va hazm bölmagan oziq moddalar çiqib ketadi. Oziq tana böşliğida va endoderma hujayralari içida hazm böladi. Nerv sistemasi diffuz (tarqoq), tartibsiz joylaşgan, ösimtalari orqali bir-biri b-n tutaşib ketadigan nerv hujayralaridan iborat. Meduzalarda bundan taşqari soyaboni çetida ikkita nerv halqasi, sezgi organlari — yoruğlik sezuvçi közçalar, muvozanat organlari (statotsistlar) va ropaliyalar (ssifomeduzalar) böladi. Jinsiy va jinssiz köpayadi. Jinssiz kurtaklaniş orqali bir qança turlar koloniya hosil qiladi. Köpçiligi ayrim jinsli. Gidroidlarning jinsiy hujayralari ektodermada; ssifoid va korall poliplarda endodermada hosil böladi. Köpçilik dengiz B.da uruğlangan tuxum hujayradan erkin suzib yuradigan planula liçinkasi çiqadi. Planuladan metamorfoz orqali polip, ba'zan meduza vujudga keladi. Ötroq yaşovçi poliplarda meduzalar polipning kurtaklanişi tufayli hosil böladi. 4 sinf: gidrozoylar, ssifomeduzalar, korall poliplar va qirilib bitgan konulyatlar (Conulata) ga bölinadi. 9000 dan ortiqturi ma'lum, barça dengizlarda, ba'zi turlari (gidralar va ayrim meduzalar) çuçuk suvlarda uçraydi. Yirtqiç yoki plankton b-n oziqlanadi. Ayrim turlari boşqa organizmlar uçun oziq böladi. Yirtqiç turlari oziq uçun baliqlarga konkurentlik qilişi tufayli zararli hisoblanadi. B. orasida yaşil xivçinlilar, turli yaşil ösimliklar b-n simbioz yaşovçilari ham bor. Koloniya bölib yaşovçi korall poliplar orollar hosil qiladi va köpçilik dengiz hayvonlari uçun pana joy hisoblanadi. Korall poliplar qisman quriliş materiali va zebziynat uçun foydalaniladi.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎШЛИҚИЧЛИЛАР, ковакичлилар (Coelenterata) — тубан тузилган сувда яшовчи умуртқасиз ҳайвонлар типи. Б. энг кад. кўп ҳужайралилар, венд давридан маълум. Кўпчилик турлари денгизларда якка ёки колония бўлиб яшайди. Денгиз Б.нинг ҳаёт циклида ўтроқ яшовчи полип ва эркин сузиб юрувчи медуза даврлари галланиб туради (метагенез). Айрим Б. (гидралар, коралл полиплар) нинг медуза даври бўлмайди, баъзи сцифомедузалар ва гидроидларнинг полип даври йўқолган. Алоҳида Б.нинг танаси ташқи эктодерма ва ички эндодермадан иборат иккита қаватдан ташкил топган. Эктодерма ва эндодерма оралиғида ҳужайрасиз, қуюқмодда — мезоглий бўлади. Б. танаси ҳужайралари тўла ихтисослашмаганлиги учун тўқима ва органлари ривожланмаган. Эктодермасидаги ҳужайраларнинг асосий қисми эпителиймускул, отувчи ва ихтисослашмаган оралиқ ҳужайралардан иборат. Эпителиймускул ҳужайралари қоплаш ва ҳаракатланиш функцияларини бажаради. Отувчи ҳужайралар ўлжани фалажлаб ушлаш ва ҳимоя вазифасини бажаради, уларда отилувчи ипчаларга эга бўлган отувчи капсула шаклланади. Оралиқ хужайралар бошқа ҳамма ҳужайраларни ҳосил қилади. Эндодермада эпителиймускул ва озиқни қамраб олиб ҳазм қилувчи безли хужайралар бўлади. Тана бўшлиғи қопга ўхшаш бўлиб, махсус тўсиқ (септа) лар ёрдамида камераларга бўлинган, медузаларда мураккаб найлар системасидан иборат. Тана бўшлиғи оғиз тешиги орқали ташқарига очилади. Оғиз тешиги пайпаслагичлар б-н ўралган. Оғиз тешиги орқали озиқ моддалар тана бўшлиғига ўтади ва ҳазм бўлмаган озиқ моддалар чиқиб кетади. Озиқ тана бўшлиғида ва эндодерма ҳужайралари ичида ҳазм бўлади. Нерв системаси диффуз (тарқоқ), тартибсиз жойлашган, ўсимталари орқали бир-бири б-н туташиб кетадиган нерв ҳужайраларидан иборат. Медузаларда бундан ташқари соябони четида иккита нерв ҳалқаси, сезги органлари — ёруғлик сезувчи кўзчалар, мувозанат органлари (статоцистлар) ва ропалиялар (сцифомедузалар) бўлади. Жинсий ва жинссиз кўпаяди. Жинссиз куртакланиш орқали бир қанча турлар колония ҳосил қилади. Кўпчилиги айрим жинсли. Гидроидларнинг жинсий ҳужайралари эктодермада; сцифоид ва коралл полипларда эндодермада ҳосил бўлади. Кўпчилик денгиз Б.да уруғланган тухум ҳужайрадан эркин сузиб юрадиган планула личинкаси чиқади. Плануладан метаморфоз орқали полип, баъзан медуза вужудга келади. Ўтроқ яшовчи полипларда медузалар полипнинг куртакланиши туфайли ҳосил бўлади. 4 синф: гидрозойлар, сцифомедузалар, коралл полиплар ва қирилиб битган конулятлар (Conulata) га бўлинади. 9000 дан ортиқтури маълум, барча денгизларда, баъзи турлари (гидралар ва айрим медузалар) чучук сувларда учрайди. Йиртқич ёки планктон б-н озиқланади. Айрим турлари бошқа организмлар учун озиқ бўлади. Йиртқич турлари озиқ учун балиқларга конкурентлик қилиши туфайли зарарли ҳисобланади. Б. орасида яшил хивчинлилар, турли яшил ўсимликлар б-н симбиоз яшовчилари ҳам бор. Колония бўлиб яшовчи коралл полиплар ороллар ҳосил қилади ва кўпчилик денгиз ҳайвонлари учун пана жой ҳисобланади. Коралл полиплар қисман қурилиш материали ва зебзийнат учун фойдаланилади.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.