Boşqariş

Boşqariş (iktisodiyotda) — xöjalik obyektining iqtisodiy tizimi holatini tartibga soliş va yönaltiriş jarayoni; subyektlar, idoralar tomonidan kişilar va iqtisodiy obyektlarga ongli maqsadga muvofiq ta'sir körsatişni bildiradi, ularning faoliyatini yönaltiriş va közlangan natijalarga erişiş maqsadlarida amalga oşiriladi. B. usullari boşqariladigan obyektning öziga xos xususiyatlariga boğliq, lekin hamişa boşqaruv qarori tatbiq etiladigan davrni ajratib olişni nazarda tutadi. B. xöjalik faoliyati davrlari uçun işlab çiqiladigan rejalarga muvofiq holda olib boriladi. B.ning iqtisodiy, ma'muriy va ijtimoiyruxiy usullari mavjud. B.ning iqtisodiy usulidakutilganmaqsadlarga erişiş uçun iqtisodiy vositalardan foydalaniladi. Bu vositalar (rejalaştiriş, texnikiqtisodiy taxlil, foyda, rentabellik, narx, kredit, moddiy rağbatlantiriş, soliq va b. dastaklar)dan töğri foydalaniş muhim örin tutadi, i.ç. jamoasini taşkil etadigan kişilarning şaxsiy va guruhiy manfaatlarini yuzaga çiqariş orqali ularning samarali işlaşi ta'minlanadi (mas, işçilarga qöşimça iş haqi tölaş, mukofotlar beriş, bir yöla katta pul b-n takdirlaş va b. rağbatlantiriş çoralari). B.ning ma'muriy usuli buyruq va farmoyişlar asosida olib boriladi. Ma'muriyat öz xöjaligi doirasida bölimlar, guruhlarni, şuningdek xodimlarni tabaqalaştirib, ularning vazifalari, mas'uliyati va huquqini belgilaydi. Unda rejalaştiriş, resurslarni, foydani, tayyor mahsulotni taqsimlaş, mablağlardan foydalaniş markazlaştirilgan tartibda olib boriladi. Ijtimoiyruhiy usuldagi B. ijtimoiyma'naviy vaziyatga ta'sir etiş orqali kişilarning fe'latvori, ruhiyatini hisobga olib, ularning ijtimoiy talabini qondiriş yordamida olib boriladi.

B. tarkibiy jihatdan korxona, firma, kompaniya, birlaşma va b. miqyosida, hududiy jihatdan esa tuman, şahar, viloyat, davlat miqyosida böladi. B. işini davlatning boşqaruv organlari yoki boşqaruvçşşr (menejerlar) amalga oşiradi. B. jarayonida vaziyatni B., ya'ni özgargan iqgisodiy vaziyatga tezkorlik b-n çora topiş muhim örin tutadi. Vaziyatni B.ning vazifasi xöjalik obyektini uning uzoq muddatli maqsadlarini amalga oşirişga yunaltirişdan iborat. B.da mahsulot sifati, xarajatlar, mulk, xatar, bozor, talab, taklif va b. masalalar böyiça juda muhim qarorlar qabul qiliş talab etiladi va ularning kutilgan natijalarga olib kelişi B.ning töğri yoki samaradorliligini tasdiqlaydi (q Menejment).

Sadir Salimov.