Boşqaruvçi maşina
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 594-b. — ziyouz.com
Boşqaruvçi maşina — murakkab jarayonlarni boşqarişda odam vazifalarini bajaruvçi avtomatik qurilma. Mac, EHMlari yadro fizikasi, elektronika, avtomatika, telemexanika, mat., tilşunoslik, fan va texnikaning boşqa sohalaridagi işlarda asqotmoqaa. B. m.lar oddiy elektron raqamli hisoblaş maşinalaridan bir oz farq qiladi: ularda arifmetik, xotirlovçi, kirituvçi va çiqaruvçi, boşqaruvçi qurilmalardan taşqari maşinani boşqarilayotgan obyekt b-n boğlaydigan qöşimça qurilmalar böladi. B. m. 2 qism: hisoblovçi qism va obyekt b-n boğlangan qismdan iborat. B. m. boşqarilayotgan obyektga 2 usulda ulanadi. Birinçi usulda maşina ga obyektdan kerakli axborotlar (x,, x2, ... xp) va şu obyekt uçun tuzilgan dastur (algoritm) beriladi (rasm, a). Maşina şularga asosan hisoblab, ba'zi parametrlarni özgartiriş kerakligi haqida ma'lumot (ug u2, ... ul) beradi. Ikkinçi usulda rostlagiçlardan foydalaniladi (rasm, b). Bu rostlagiçlar maşinadan olingan axborotga asosan özgaruvçi parametrlarni turğunlaştirib turadi. B. m. yordamida obyektlar, asosan, uç bosqiçda boşqariladi: 1) boşqariluvçi obyekt örganilib, kerakli axborotlar yiğiladi; 2) boşqariş jarayonining matematik modeli tuziladi; 3) tuzilgan dastur amalga oşiriladi. B. m.lardan i.ç. jarayonlarini boşqariş, poyezdlarni haydaş, samolyotlarni uçuvçisiz boşkariş va b. sohalarda foydalaniş mumkin. Ular korxonalarni yalpi avtomatlaştirişga, mehnat unumdorligini oşirişga, i.ç.ni kengaytirişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОШҚАРУВЧИ МАШИНА — мураккаб жараёнларни бошқаришда одам вазифаларини бажарувчи автоматик қурилма. Mac, ЭҲМлари ядро физикаси, электроника, автоматика, телемеханика, мат., тилшунослик, фан ва техниканинг бошқа соҳаларидаги ишларда асқотмоқаа. Б. м.лар оддий электрон рақамли ҳисоблаш машиналаридан бир оз фарқ қилади: уларда арифметик, хотирловчи, киритувчи ва чиқарувчи, бошқарувчи қурилмалардан ташқари машинани бошқарилаётган объект б-н боғлайдиган қўшимча қурилмалар бўлади. Б. м. 2 қисм: ҳисобловчи қисм ва объект б-н боғланган қисмдан иборат. Б. м. бошқарилаётган объектга 2 усулда уланади. Биринчи усулда машина га объектдан керакли ахборотлар (х,, х2, ... хп) ва шу объект учун тузилган дастур (алгоритм) берилади (расм, а). Машина шуларга асосан ҳисоблаб, баъзи параметрларни ўзгартириш кераклиги ҳақида маълумот (уг у2, ... ул) беради. Иккинчи усулда ростлагичлардан фойдаланилади (расм, б). Бу ростлагичлар машинадан олинган ахборотга асосан ўзгарувчи параметрларни турғунлаштириб туради. Б. м. ёрдамида объектлар, асосан, уч босқичда бошқарилади: 1) бошқарилувчи объект ўрганилиб, керакли ахборотлар йиғилади; 2) бошқариш жараёнининг математик модели тузилади; 3) тузилган дастур амалга оширилади. Б. м.лардан и.ч. жараёнларини бошқариш, поездларни ҳайдаш, самолётларни учувчисиз бошкариш ва б. соҳаларда фойдаланиш мумкин. Улар корхоналарни ялпи автоматлаштиришга, меҳнат унумдорлигини оширишга, и.ч.ни кенгайтиришга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.