Boşqird qözğolonlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 596-b. — ziyouz.com
Boşqird qözğolonlari — boşqird xalqining podşo Rossiyasiga qarşi olib borgan qözğolonlari: 1) boşqird xalqiga zörlab xristian dinini qabul qildirişga qarşi, ğazovot şiori ostida ruslarga qarşi boşqird mulkdorlari tomonidan 1681—83 y.larda uyuştirilgan qözğolon. Qözğolon oqsoqol Sayt Sadir boşçiligida bölgani uçun u Sait qözğoloni deb ham ataladi. 1682 y. 28 mayda Ik daryosi böyida qözğolonçilar mağlubiyatga uçraganlar. Qözğolonga qalmiklar ham qöşilganlar. 1683 y. bahorida qözğolon Ğarbiy Boşqirdistonni qamrab olgan. Biroq boşqird va qalmiq zodagonlari örtasida özaro nizo boşlangan. Qalmiqlar Boşqirdistonni özlariga tobe etiş maqsadida talonçilik yurişi taşkil etganlar va boşqird yaylovlarini talab köplab asir va mollarni ölja olganlar. Qalmiqlar bosqinidan bezib qolgan xalq ommasi qözğolondan çetlaşgan, oqibatda podşo hukumati 1683 y. dek.da qözğolonni bostkrişga erişgan; 2) 1755 y.gi qözğolon Botirşo qözğoloni deb ham ataladi. Bu qözğolon ham boşqirdlarni zörlab xristianlaştirişga va boşqird yerlarini tortib olişga qarşi podşo ma'muriyatiga, mahalliy mulqdorlarga qarşi qaratilgan. Boşqirdistonning katta qismiga yoyilgan. Qözğolonni tayyorlaşda mulla Abdulla Aleyev (laqabi Botirşo)ni boşqird, tatar, qozoq, özbeklarga qarata yozgan da'vatnomasi, ularni «kofirlar»— ruslarga qarşi ğazovotga çaqirişi ma'lum rol öynagan. Lekin Botirşoning özi qözğolonga rahbarlik ham qilmagan, qözğolon esa boşqa şiorlar ostida ötgan. Şuning uçun uni Botirşo qözğoloni deb ataş şartlidir. Qözğolonçilar orasida ittifoq bölmaganligi, yirik mulkdorlarni qözğolonga qarşi çiqişi, podşo hukumatining tilyoğlama siyosati (öz ixtiyori b-n taslim bölganlarni avf etiş, boşqird, tatar va qozoqlarni özaro gijgijlaş va b.) natijasida B. q. podşo hukumati tomonidan şafqatsizlik b-n bostirilgan. B. q. xalq ommasining mustamlakaçilikka va zöravonlikka qarşi ozodlik uçun olib borgan kuraşi edi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОШҚИРД ҚЎЗҒОЛОНЛАРИ — бошқирд халқининг подшо Россиясига қарши олиб борган қўзғолонлари: 1) бошқирд халқига зўрлаб христиан динини қабул қилдиришга қарши, ғазовот шиори остида русларга қарши бошқирд мулкдорлари томонидан 1681—83 й.ларда уюштирилган қўзғолон. Қўзғолон оқсоқол Сайт Садир бошчилигида бўлгани учун у Саит қўзғолони деб ҳам аталади. 1682 й. 28 майда Ик дарёси бўйида қўзғолончилар мағлубиятга учраганлар. Қўзғолонга қалмиклар ҳам қўшилганлар. 1683 й. баҳорида қўзғолон Ғарбий Бошқирдистонни қамраб олган. Бироқ бошқирд ва қалмиқ зодагонлари ўртасида ўзаро низо бошланган. Қалмиқлар Бошқирдистонни ўзларига тобе этиш мақсадида талончилик юриши ташкил этганлар ва бошқирд яйловларини талаб кўплаб асир ва молларни ўлжа олганлар. Қалмиқлар босқинидан безиб қолган халқ оммаси қўзғолондан четлашган, оқибатда подшо ҳукумати 1683 й. дек.да қўзғолонни босткришга эришган; 2) 1755 й.ги қўзғолон Ботиршо қўзғолони деб ҳам аталади. Бу қўзғолон ҳам бошқирдларни зўрлаб христианлаштиришга ва бошқирд ерларини тортиб олишга қарши подшо маъмуриятига, маҳаллий мулқдорларга қарши қаратилган. Бошқирдистоннинг катта қисмига ёйилган. Қўзғолонни тайёрлашда мулла Абдулла Алеев (лақаби Ботиршо)ни бошқирд, татар, қозоқ, ўзбекларга қарата ёзган даъватномаси, уларни «кофирлар»— русларга қарши ғазовотга чақириши маълум роль ўйнаган. Лекин Ботиршонинг ўзи қўзғолонга раҳбарлик ҳам қилмаган, қўзғолон эса бошқа шиорлар остида ўтган. Шунинг учун уни Ботиршо қўзғолони деб аташ шартлидир. Қўзғолончилар орасида иттифоқ бўлмаганлиги, йирик мулкдорларни қўзғолонга қарши чиқиши, подшо ҳукуматининг тилёғлама сиёсати (ўз ихтиёри б-н таслим бўлганларни авф этиш, бошқирд, татар ва қозоқларни ўзаро гижгижлаш ва б.) натижасида Б. қ. подшо ҳукумати томонидан шафқатсизлик б-н бостирилган. Б. қ. халқ оммасининг мустамлакачиликка ва зўравонликка қарши озодлик учун олиб борган кураши эди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.