Boşqirdiston
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 596–600-b. — ziyouz.com
Boşqirdiston (Başkortostan), Başkortoston Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiyaning Yevropa qismida, Jan. Uralda, Uraloldi va Uralortidagi tekisliklarda joylaşgan. Mayd. 143,6 ming km2. Aholisi 4 mln. 110,3 ming kişi (1999). B.da 54 tuman, 20 şahar va 41 şaharça bor. Poytaxti — Ufa ş.
Davlat tuzumi. B.— respublika. Amaddagi Konstitutsiyasi 1993 y. 24dek. da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi oliy vakolatli organi — Davlat Majlisi (qurultoy). U Vakillar palatasi va Qonun çiqaruvçi palatalardan iborat. Oliy ijroiya hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi.
1995 y.dan B.— Yevropa mahalliy mintaqaviy hokimiyatlar kongressi, 1996 y.dan Yevropa mintaqalari assambleyasi a'zosi. Avstriyada B. Respublikasi Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligining vakolatxonasi oçilgan.
Tabiati. B. Yevropa b-n Osiyo tutaşgan joyda. Ğarbiy qismi orasira uçraydigan tekislik, şarqiy qismi asosan toğli joylar. Jan.ğarbida BugulmaBelebey qirlari, jan.da Yalpi Sirt tarmoqlari, şim.şarqida Ufa yassitoğligi (bal. 400—500 m gaça), şarkda Jan. Ural toği (eng baland nuqgasi — Yomontov, 1640 m) bor. B.da temir rudasi, mis, oltin, rux, alyuminiy, xrom, marganets, gips, ohaktoş, mineral resurslar, neft, gaz, kömir, toş tuz konlari bor. Iqlimi — kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi
14°, 17,5°, iyulniki 16,5°, 20,5». Yillik yoğin miqsori 300—500 mm, toğlarda 500—600 mm. Eng yirik daryosi — Oq Idil. B.ning kattagina tekislik qismi qora tuproqli örmondaşt va daştdan iborat; toğli qismida balandlik mintaqalari (ğarbiy yon bağrida dubjöka, şarqiy yon bağrida oqqarağayqoraqarağay örmon mintaqalari) bor. B. hududining 1/3 kismi qora tuproq, 1/3 qismi sur tusli örmon tuproği va qolgan qismi boşqa tuproqlar b-n qoplangan. Mayd.ning 40% i örmonzor (5 mln.ga). Möynali hayvonlar va quşlar köp. Uraloldi tabiatini muhofaza qiliş uçun qöriqxonalar barpo etilgan.
Aholisi. B.ning tub aholisi boşqirdlar bölib, ruslar, tatarlar, çuvaşlar, marilar, ukrainlar, mordvalar, udmurtlar va b. xalklar ham yaşaydi. Şahar aholisi 65%. Iqtisodiyotning nodavlat sektorida mehnatga yaroqli aholining 54% band. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 28,1 kişi. Yirik şaharlari: Ufa, Sterlitomoq, Salavat, Beloretsk, Işimboy.
Tarixi. Boşqird xalqi şakllangan qad. hudud Örta Uralning bir qismini, Jan. Uralning hammasini hamda Volga, Kama, Tobol va Yoyiq (Ural) darelarining oraliğidagi maydonni öz içiga olgan. Jan. Uraldagi gorlardan yuqori yoki qad. paleolit davriga mansub, Mias, Iseti va Pişma daryolari böyidan esa neolit davriga mansub ibtidoiy odamlarning qoldiqlari topilgan. Arab manbalarida (Ibn Fazlon) boşqirdlar «başgird» («başgurd») nomi b-n 9-a. dan boşlab tilga olingan. 9—13-a.larda ular Uralning jan.da va Kaspiy böyi çöllarida, Volga b-n Yoyiq daryolari oraliğida yaşaganlar. Boşqird xalqi asosan turk va ugor qabilalaridan taşkil topgan. Ular köçmançi çorvador bölib, ovçilik, baliqçilik va örmon asalariçiligi b-n şuğullanganlar. Boşqirdlar ilgari butparast bölişgan, keyinçalik (10-a.dan boşlab) Ğarbiy B.ga islom dini kirib kelgan. 1229 y.da B.ga tatarmöğul istiloçilari bostirib kirdi. Botuxon qöşinlari 1236 y.da B.ni butunlay zabt etdi. 15-a.ning örtalariga kelib Oltin Örda bir neça xonliklarga bölinib ketgandan keyin Jan. va Jan. Şarqiy B. Nöğoy Ördasi tarkibiga, Ğarbiy B. Qozon xonligi tarkibiga kirdi. B.ning şim.şarqiy qismini esa Sibir xonligi bosib oldi. 16-a.ning örtalarida ruslar tomonidan Qozon xonligi tugatilgaç (1552), boşqirdlar rus davlatiga tobe bölib qoldi. 1557 y.da B.ning katta qismi, söng Ğarbiy Sibirning qöşib olinişi va Sibir xonligi tugatilişi b-n (16-a. oxiri — 17-a. boşida) B.ning şim.şarqiy qismi ham Rossiyaga qöşildi. Feodallar zulmining kuçayişi, amaldorlarning yasoq tölovini undirişdagi xiyonatkorligi va rus pomeşçiklarining eng yaxşi yerlarni tortib olişi B.da kattakatta qözğolonlarning kelib çiqişiga sabab böldi. Qözğolonlarni podşo hukumati şafqatsizlik b-n bostirdi. Bular tarixga 17—18-a. lardagi boşqird qözğolonlari nomi b-n kirdi. 1773—75 y.lardagi Ye. I. Pugaçyov qözğoloni (bu qözğolonda boşqird xalqining qahramoni Salavat Yulayev iştirok etgan) ham podşo hukumatining mustamlakaçilik siyosatiga va mahalliy zulmga qarşi qaratilgan edi.
18-a.dan B.da sanoat tarmoqlari, savdo munosabatlari taraqqiy eta boşladi. B. iktisodiyotiga Ural kon sanoati katta ta'sir körsatdi. 1917 y. fev. töntarişidan keyin boşqird vatanparvarlari musulmon şörosini tuzdilar, ammo bolşeviklar bu yöldagi harakatlarni millatçilik deb e'lon qilib, musulmon şörolarini şafqatsizlik b-n tarqatib yubordilar va zörlik b-n şöro hokimiyatini örnatdilar. Şu tariqa 1919 y. 23 martda Rossiya tarkibida B. ASSR taşkil topdi. 1990 y. 11 okt.da respublika Oliy Kengaşi B.ning davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiyani qabul qildi. 1992 y. fev.dan B. yangi nom — Başkortostan Respublikasi nomini oldi. B.da 7 partiya va 200 ga yaqin jamoat taşkiloti röyxatga olingan.
Xöjaligi. B. rivojlangan sanoat va yirik q.x. işlab çiqarişiga ega.
Sanoati neft qazib oliş, neftni kayta işlaş, kimyo, neft kimyosi, maşinasozlik, metallsozlik, yoğoçsozlikka, qora va rangli metallurgiyaga ixtisoslaşgan. Neft Arlan, Çekmaguş konlarida, Şkalovo, Belebey, Işimboy ş.lari atrofida qazib çiqariladi. Sterlitomoq va Salavatda yirik neft kimyo korxonalari bor. Bu korxonalarda benzin, kerosin, dizel yoqilğisi, koks, bitum, mazutning turli xillari işlab çiqariladi. Maşinasozlik majmuida 25 tarmoq böyiça 130 ga yaqin korxona mavjud. Elektr texnika va priborsozlik sanoati markazlari — Ufa, Oktyabrskiy, Tuymazi. Stanoksozlik va quvur yotqizgiç maşinalari i.ç. korxonalari Sterlitomoqda, q.x. va yoğoç tayyorlaş maşinasozligi korxonalari Neftekamsk va Uçalada, metall buyumlar va binokorlik asboblari i.ç. korxonalari Beloretskda joylaşgan. Mudofaa korxonalari va qiruvçi samolyotlar uçun motorlar Ufada, öziyurar gaubitsalar Sterlitomoqda, vertolyotlar Kumertovda, tibbiyot oynalari Tuymazida, qurilişbop oyna Salavatda işlab çiqariladi. Neftekamskda avtomobilsozlik korxonalari bor. Kumertovda tabiiy gaz, qönğir kömir, Tukanda temir ruda, Sibayda ohaktoş, misrux rudalari qazib olinadi. Yoğoçsozlik (fanera, mebel, yiğma uylar, gugurt), oziq-ovqat (unyorma, qandşakar, yoğ, pişloq, sut, göşt mahsulotlari), yengil sanoat (poyabzal, kiyim-keçak, trikotaj i.ç.) rivojlangan. B.da 12 issiqlik elektr st-yasi, Karmanovoda yirik davlat elektr st-yasi, Pavlovo GESi bor. Xususiylaştirilgan korxona va mahalliy mulk obyektlarida aholining salkam 40% band. Ular sanoat mahsuloti jami hajmining 80% gaça bölgan qismini beradi.
Qişloq xöjaligi. B. dehqonçiliksanoat majmuida 600 dan ortiq jamoa xöjaligi, 400 ga yaqin agrotuzilma, q.x. mahsulotlarini qayta işlovçi 100 dan ortiq korxona mavjud. Respublikada q. x.ga yaroqli yerlar 7375,2 ming ga, şundan 4834,5 ming ga haydaladigan yerlar, 6 ming ga yaylov, 181,5 ming ga tomorqa uçastkalari; suv havzalari mayd.— salkam 160 ming ga, baliq boqiladigan köl va havzalar — 2 ming ga, şundan 650 ga madaniy baliqçilikka ajratilgan. Asosiy ekinlari: ğalla, qand lavlagi, kartoşka, kungaboqar, sabzavot. Ural toği yon bağirlarida boğdorçilik rivojlangan. 3500 dan köproq dehqon (fermer) xöjaliklari taşkil etilgan, ularga 85 ming ga yer ajratib berilgan. Şaxsiy yordamçi xöjaliklarda kartoşkaning 95%, sabzavotning 78%, göştning 57% yetiştiriladi. Qoramol, mayin junli va yarim mayin junli qöy, çöçqa, parranda boqiladi. Yilqiçilik va asalariçilik katta ahamiyatga ega. B. qimizi va asali maşhur.
Transportning asosiy turi t.y. (uz. 1500 km dan ortiq). B. hududidan Moskva — Samara — Ufa — Çelyabinsk va Ufa — Orenburg avtomobil yöllari, Tuymazi — Ufa, Işimboy — Ufa, Işimboy — Orsk va b. neft hamda gaz quvurlari ötadi. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz.—25 ming km. B. hududida 13 kompressor st-yaga ega bölgan gaz quvurlarining uz.— 4,5 ming km. 1991 y.dan «Boşqirdiston aviatsiya yöli» kompaniyasi işlab kelmoqda. Ufa, Beloretsk, Oktyabrskiy ş.larida aeroportlar bor. Oq Idil va Ufa daryolarida kemalar qatnaydi.
Taşqi iqtisodiy aloqalari . B.ga kredit bergan asosiy davlatlar: Avstriya, Germaniya, Bolgariya, Vengriya, AQŞ, Turkiya, Singapur, Polşa, Xitoy, Yaponiya, Hindiston. Sarmoya loyihalarining asosiy soxalari: neftni qayta işlaş korxonalarini yangi texnika b-n jihozlaş, neft konquduqlaridan foydalaniş samarasini oşiriş, ekologiya inşootlari quriş, binokorlik materiallari i.ç., rangli metallurgiya va maşinasozlikni, dehqonçiliksanoat majmuini rivojlantiriş va b. B. korxonalari 70 dan ortiq mamlakatga öz mahsulotini çiqaradi. B. eksportida yoqilği (60%), kimyo va neft kimyosi (30%) sanoati mahsulotlari asosiy örin oladi. 1996 y.da B. 2 mlrd. dollarlik mahsulotni çetga çiqardi. Uning 70% dan köproği Finlyandiya, Şvetsiya. Belgiya, Bukj Britaniya, Avstriyaga töğri keldi. Çetdan sotib oladigan mollarining yarmisini maşina, asbobuskuna, transport vositalari, 20% ni kimyoviy mahsulotlar, öğitlar, kauçuk taşkil qiladi.
Tibbiy xizmati. B.da 370 kasalxona muassasasi bölib, ulardagi örinlar 50 mingdan oşadi. Salkam 16 ming vraç, 400 ga yaqin dorixona, 32 sanatoriy, 55 profilaktoriysanatoriy bor. Asosiy kurortlari: Aksakove, Alkino, Şafranovo, Yumatovo, Yaktiköl, Yangantov.
Maorifi va fani. B.da 1800 ga yaqin maktabgaça tarbiya muassasasi, 3 mingdan köproq maktab, 27 texnikum, 26 bilim yurti, 23 kollej, 50 yoş texniklar va tabiatşunoslar st-yasi, 15 bolalar sayyohlik maskani, 200 dan köproq bolalar va ösmirlar sport, musiqa va badiiy maktabi bor. Boşqirdiston universiteti, umuman 1! oliy öquv yurtida 160 soha va ixtisoslik böyiça ta'lim beriladi. 1991 y.dan B. Fanlar akademiyasi işlay boşladi. Eng yirik ilmiy muassasalari: Neft kimyosi muammolari, Neft kimyosi va katalizi, Nozik organik sintez, Energiya resurslarini taşiş muammolari, Gerbitsid va ösimliklar ösişi regulyatorlari texnologiyasi intlari, B. asalariçilik tajriba st-yasi va b. B.da 10 mingdan ziyod ilmiy va ilmiypedagog xodimlar işlaydi.
Respublikada 8 mingdan ortiq sport inşooti, jumladan 42 stadion bor.
Matbuoti, radioeşittiriş va telekörsatuvi. B.da 200 ga yaqin ommaviy axborot vositalari faoliyat körsatadi. 7 tidda respublika gaz. va jur. lari çiqariladi, radioeşittiriş va telekörsatuvlar olib boriladi. 1994 y.da «Başinform» davlat axborot agentligi taşkil etilgan.
Adabiyoti. B. xalqining qahramonlik eposlari, ona yurtni madh etuvçi qöşiqpar va b. folklor namunalarida xalqning orzuöylari ifodalangan Salavat Yulayev ijodi ozodlik, demok ratiya ğoyalari b-n suğorilgan. 19-a. oxiri adabiyotida ma'rifatparvarlik ta moyili kuçaydi. 19-a. 2-yarmi —20-a. boşlarida M. Oqmulla, M. Bikçurin, Majid Ğafuriy, Sayfi Qudaş, A. Toyirov, Ş. Babiç kabi şoirlar ijod qildi. 2-jahon uruşi yillarida R. Ne'matiy, Mustay Karim va b. şoirlarning şe'rlarida, S. Agiş va B. Bikboyning dramalarida xalq qahramonligi uluğlandi. Uruşdan keyin X. Davletşina «Irgiz», S. Agiş «Poydevor», A. Bikçentoyev «Oqquşlar Uralda qoladi», V. Valiyev «May yomğiri» romanlarini, X. Karim «Yoruğ yulduz», S Quliboy «Jangdan keyin», T. Arslon «Oltin buloq», «Yurtim» dostonlarini yozdi. I. Abdullin dramalari, X. Muxtor, L. Karimova qissalari, 3. Biişeva, X. Gilyajev romanlari naşr qilindi. S. Qudaş, M. Karim, A. Bikçentoyev va b. adiblarning asarlari özbek tiliga tarjima qilinib, çop etilgan.
Me'morligi. Azaldan yiğma ötov (tirme)lar köçmançi boşqirdlarning uyi bölgan. Örmon va toğli joylarida esa turar joylar yoğoç, toş va somonli loydan qurilgan. B.dagi maçit, Madrasa va maqbaralarda VolgaKama Bulğoriyasi me'morligining ta'siri seziladi. 16— 18-a.larda Sterlitomoq, Belebey, Birsk va Ufa kabi şaharlar rus me'morligi asosida barpo etilgan. 19-a.—20-a. boşlarida imoratlar yoğoç va ğiştdan dastlab klassitsizm va keyinroq eklektizm uslubida solingan. Eski şaharlar qayta qurilib, yangi şaharlar (Salavat, Oktyabrskiy, Neftekamsk) barpo etildi. Ufadagi madaniyat saroyi, sanoat uyi, unt binosi, B. akademik drama teatri, davlat sirki va sport saroyi, Oktyabrskiydagi sport saroyi, texnika uyi, Salavatdagi madaniyat saroyi diqqatga sazovor. Bularning me'morlari — N. I. Şabarov, V. M. Lyubarskiy, S. I. Yakşin va b.
Tasviriy san'ati. B.da guldor, naqşli matolar (xarausi peşonaboği), paloslar, parda (şarşav), guldor soçiqlar töqiş, kaştaçilik, gul tikilgan movut poyabzallar, naqşinkor metall va çarm buyumlar yasaş qadimdan rivojlangan. B. tasviriy san'atining vujudga kelib, kamol topişida birinçi boşkird rassomi K. A. Davlatkeldiyev (asosan portretçi), M. N. Yelgaştina, A. E. Tyulkin va b. katta rol öynadi. 1920 y.da Ufada Badiiy muzey, 1926 y.da Badiiy bilim yurti (hoz. Ufa san'at bilim yurti) oçildi. 20-a. örtasi va oxirlarida V. P. Andreyev, P. P. Salmasov, R. M. Nurmuxametov, A. F. Lutfullin, A. X. Sodiqrva kabi san'atkorlar barakali ijod qildilar.
Musiqasi. B. xalq musiqasida bir ovozli xonandalik, ohangdor, musiqa bezaklariga boy, erkin tarzda rivojlanuvçi «uzunkuy»lar, raqsbop «qisqakuy» va «takmak»lar, dömbira jörligida ijro etiladigan dostonlar, şuningdek qöray, qöbiz, garmon, mandolina kabi sozlar keng tarqalgan. X. Axmetov, M. Valiiv, H. Zaymov, 3. Ismağilov, R. Murtazin, N. Sobitov, T. Karimov singari kompozitorlar qöşiq, kantata, opera, balet, simfonik, kamer asarlar yaratişdi. 1938 y.da Ufada Boşqird davlat opera va balet teatriga asos solindi. Unda milliy operalar sahnalaştirildi. Ijroçilardan 3. Nasritdinova, B. Valeyeva, G. Xabibullin, M. Xismatullin, A. Abdurazzoqov, I. Gaziyev, R. Şayxutdinov, S. Arçinboyeva va b.lar maşhur.
Teatri. B.ning professional teatr san'atiga 20-a. boşlarida asos solindi. 1919 y. Sterlitomoq ş.da badiiy havaskorlik tögaragi zaminida birinçi milliy teatr (1922 y.dan Ufada; hoz. B. akademik drama teatri) taşkil qilindi. 1926 y.da B. musiqa texnikumi (keyinçalik San'at texnikumi) oçildi. B. teatri taraqqiyoti M. Magadeyev, O. Xanov, T. Babiçeva, N. Irsayeva, T. Makruşina, Ş. Murtazin, A. Mubaryakov, 3. Bikbulatova, X. Ibragimov, A. Tagirov kabi rej., aktyor va dramaturglar nomi b-n boğliq. 1933 y.da köçma qöğirçoq teatri, 1938 y.da Boşqird opera va balet teatri taşkil qilindi, teatr öz repertuarini milliy asarlar hisobiga boyitdi. Bulardan taşqari «Hyp» tatar teatri, Salavat, Sibay, Tuymazida teatr jamoalari, «Irandik», «Yondaz», «Laysan», «Agidel», «Engiye» kabi havaskor raqs jamoalari mavjud.
Boşqirdlarning xalq bayramlari jozibador. Kişloqlarda «kazomoxa», ya'ni «ğoz pati» bayrami qiş kirişida ötkaziladi. Bunda ğozlar söyilib, qöniqöşnilar mehmon qilinadi. Köklamgi ekintikin tugaşi paytida sabantuy ötkaziladi. Qopda yuguriş, ot poygasi, milliy kuraş, köz boylab tuvak sindiriş kabi musobaqalar böladi. Sabantuy ğallakorni jasoratli mehnatga ilhomlantiradi. Ovul kuni, qişloq kuni singari yangi bayramlar ham urf bölgan.
1990 y. dan «Başkortostan» kinostudiyasi işlaydi. U asosan hujjatli filmlar va kino jur.lar işlab çiqaradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОШҚИРДИСТОН (Башкортостан), Башкортостон Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Россиянинг Европа қисмида, Жан. Уралда, Уралолди ва Уралортидаги текисликларда жойлашган. Майд. 143,6 минг км2. Аҳолиси 4 млн. 110,3 минг киши (1999). Б.да 54 туман, 20 шаҳар ва 41 шаҳарча бор. Пойтахти — Уфа ш.
Давлат тузуми. Б.— республика. Амаддаги Конституцияси 1993 й. 24дек. да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи олий ваколатли органи — Давлат Мажлиси (қурултой). У Вакиллар палатаси ва Қонун чиқарувчи палаталардан иборат. Олий ижроия ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси амалга оширади.
1995 й.дан Б.— Европа маҳаллий минтақавий ҳокимиятлар конгресси, 1996 й.дан Европа минтақалари ассамблеяси аъзоси. Австрияда Б. Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлигининг ваколатхонаси очилган.
Табиати. Б. Европа б-н Осиё туташган жойда. Ғарбий қисми орасира учрайдиган текислик, шарқий қисми асосан тоғли жойлар. Жан.ғарбида БугулмаБелебей қирлари, жан.да Ялпи Сирт тармоқлари, шим.шарқида Уфа ясситоғлиги (бал. 400—500 м гача), шаркда Жан. Урал тоғи (энг баланд нуқгаси — Ёмонтов, 1640 м) бор. Б.да темир рудаси, мис, олтин, рух, алюминий, хром, марганец, гипс, оҳактош, минерал ресурслар, нефть, газ, кўмир, тош туз конлари бор. Иқлими — континентал. Янв.нинг ўртача т-раси
14°, 17,5°, июлники 16,5°, 20,5». Йиллик ёғин миқцори 300—500 мм, тоғларда 500—600 мм. Энг йирик дарёси — Оқ Идил. Б.нинг каттагина текислик қисми қора тупроқли ўрмондашт ва даштдан иборат; тоғли қисмида баландлик минтақалари (ғарбий ён бағрида дубжўка, шарқий ён бағрида оққарағайқорақарағай ўрмон минтақалари) бор. Б. ҳудудининг 1/3 кисми қора тупроқ, 1/3 қисми сур тусли ўрмон тупроғи ва қолган қисми бошқа тупроқлар б-н қопланган. Майд.нинг 40% и ўрмонзор (5 млн.га). Мўйнали ҳайвонлар ва қушлар кўп. Уралолди табиатини муҳофаза қилиш учун қўриқхоналар барпо этилган.
Аҳолиси. Б.нинг туб аҳолиси бошқирдлар бўлиб, руслар, татарлар, чувашлар, марилар, украинлар, мордвалар, удмуртлар ва б. халклар ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 65%. Иқтисодиётнинг нодавлат секторида меҳнатга яроқли аҳолининг 54% банд. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 28,1 киши. Йирик шаҳарлари: Уфа, Стерлитомоқ, Салават, Белорецк, Ишимбой.
Тарихи. Бошқирд халқи шаклланган қад. ҳудуд Ўрта Уралнинг бир қисмини, Жан. Уралнинг ҳаммасини ҳамда Волга, Кама, Тобол ва Ёйиқ (Урал) дареларининг оралиғидаги майдонни ўз ичига олган. Жан. Уралдаги горлардан юқори ёки қад. палеолит даврига мансуб, Миас, Исети ва Пишма дарёлари бўйидан эса неолит даврига мансуб ибтидоий одамларнинг қолдиқлари топилган. Араб манбаларида (Ибн Фазлон) бошқирдлар «башгирд» («башгурд») номи б-н 9-а. дан бошлаб тилга олинган. 9—13-а.ларда улар Уралнинг жан.да ва Каспий бўйи чўлларида, Волга б-н Ёйиқ дарёлари оралиғида яшаганлар. Бошқирд халқи асосан турк ва угор қабилаларидан ташкил топган. Улар кўчманчи чорвадор бўлиб, овчилик, балиқчилик ва ўрмон асаларичилиги б-н шуғулланганлар. Бошқирдлар илгари бутпараст бўлишган, кейинчалик (10-а.дан бошлаб) Ғарбий Б.га ислом дини кириб келган. 1229 й.да Б.га татармўғул истилочилари бостириб кирди. Ботухон қўшинлари 1236 й.да Б.ни бутунлай забт этди. 15-а.нинг ўрталарига келиб Олтин Ўрда бир неча хонликларга бўлиниб кетгандан кейин Жан. ва Жан. Шарқий Б. Нўғой Ўрдаси таркибига, Ғарбий Б. Қозон хонлиги таркибига кирди. Б.нинг шим.шарқий қисмини эса Сибирь хонлиги босиб олди. 16-а.нинг ўрталарида руслар томонидан Қозон хонлиги тугатилгач (1552), бошқирдлар рус давлатига тобе бўлиб қолди. 1557 й.да Б.нинг катта қисми, сўнг Ғарбий Сибирнинг қўшиб олиниши ва Сибирь хонлиги тугатилиши б-н (16-а. охири — 17-а. бошида) Б.нинг шим.шарқий қисми ҳам Россияга қўшилди. Феодаллар зулмининг кучайиши, амалдорларнинг ясоқ тўловини ундиришдаги хиёнаткорлиги ва рус помешчикларининг энг яхши ерларни тортиб олиши Б.да каттакатта қўзғолонларнинг келиб чиқишига сабаб бўлди. Қўзғолонларни подшо ҳукумати шафқатсизлик б-н бостирди. Булар тарихга 17—18-а. лардаги бошқирд қўзғолонлари номи б-н кирди. 1773—75 й.лардаги Е. И. Пугачёв қўзғолони (бу қўзғолонда бошқирд халқининг қаҳрамони Салават Юлаев иштирок этган) ҳам подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсатига ва маҳаллий зулмга қарши қаратилган эди.
18-а.дан Б.да саноат тармоқлари, савдо муносабатлари тараққий эта бошлади. Б. иктисодиётига Урал кон саноати катта таъсир кўрсатди. 1917 й. фев. тўнтаришидан кейин бошқирд ватанпарварлари мусулмон шўросини туздилар, аммо большевиклар бу йўлдаги ҳаракатларни миллатчилик деб эълон қилиб, мусулмон шўроларини шафқатсизлик б-н тарқатиб юбордилар ва зўрлик б-н шўро ҳокимиятини ўрнатдилар. Шу тариқа 1919 й. 23 мартда Россия таркибида Б. АССР ташкил топди. 1990 й. 11 окт.да республика Олий Кенгаши Б.нинг давлат суверенитети ҳақидаги декларацияни қабул қилди. 1992 й. фев.дан Б. янги ном — Башкортостан Республикаси номини олди. Б.да 7 партия ва 200 га яқин жамоат ташкилоти рўйхатга олинган.
Хўжалиги. Б. ривожланган саноат ва йирик қ.х. ишлаб чиқаришига эга.
Саноати нефть қазиб олиш, нефтни кайта ишлаш, кимё, нефть кимёси, машинасозлик, металлсозлик, ёғочсозликка, қора ва рангли металлургияга ихтисослашган. Нефть Арлан, Чекмагуш конларида, Шкалово, Белебей, Ишимбой ш.лари атрофида қазиб чиқарилади. Стерлитомоқ ва Салаватда йирик нефть кимё корхоналари бор. Бу корхоналарда бензин, керосин, дизель ёқилғиси, кокс, битум, мазутнинг турли хиллари ишлаб чиқарилади. Машинасозлик мажмуида 25 тармоқ бўйича 130 га яқин корхона мавжуд. Электр техника ва приборсозлик саноати марказлари — Уфа, Октябрьский, Туймази. Станоксозлик ва қувур ётқизгич машиналари и.ч. корхоналари Стерлитомоқда, қ.х. ва ёғоч тайёрлаш машинасозлиги корхоналари Нефтекамск ва Учалада, металл буюмлар ва бинокорлик асбоблари и.ч. корхоналари Белорецкда жойлашган. Мудофаа корхоналари ва қирувчи самолётлар учун моторлар Уфада, ўзиюрар гаубицалар Стерлитомоқда, вертолётлар Кумертовда, тиббиёт ойналари Туймазида, қурилишбоп ойна Салаватда ишлаб чиқарилади. Нефтекамскда автомобилсозлик корхоналари бор. Кумертовда табиий газ, қўнғир кўмир, Туканда темир руда, Сибайда оҳактош, мисрух рудалари қазиб олинади. Ёғочсозлик (фанера, мебель, йиғма уйлар, гугурт), озиқ-овқат (унёрма, қандшакар, ёғ, пишлоқ, сут, гўшт маҳсулотлари), енгил саноат (пойабзал, кийим-кечак, трикотаж и.ч.) ривожланган. Б.да 12 иссиқлик электр ст-яси, Кармановода йирик давлат электр ст-яси, Павлово ГЭСи бор. Хусусийлаштирилган корхона ва маҳаллий мулк объектларида аҳолининг салкам 40% банд. Улар саноат маҳсулоти жами ҳажмининг 80% гача бўлган қисмини беради.
Қишлоқ хўжалиги. Б. деҳқончиликсаноат мажмуида 600 дан ортиқ жамоа хўжалиги, 400 га яқин агротузилма, қ.х. маҳсулотларини қайта ишловчи 100 дан ортиқ корхона мавжуд. Республикада қ. х.га яроқли ерлар 7375,2 минг га, шундан 4834,5 минг га ҳайдаладиган ерлар, 6 минг га яйлов, 181,5 минг га томорқа участкалари; сув ҳавзалари майд.— салкам 160 минг га, балиқ боқиладиган кўл ва ҳавзалар — 2 минг га, шундан 650 га маданий балиқчиликка ажратилган. Асосий экинлари: ғалла, қанд лавлаги, картошка, кунгабоқар, сабзавот. Урал тоғи ён бағирларида боғдорчилик ривожланган. 3500 дан кўпроқ деҳқон (фермер) хўжаликлари ташкил этилган, уларга 85 минг га ер ажратиб берилган. Шахсий ёрдамчи хўжаликларда картошканинг 95%, сабзавотнинг 78%, гўштнинг 57% етиштирилади. Қорамол, майин жунли ва ярим майин жунли қўй, чўчқа, парранда боқилади. Йилқичилик ва асаларичилик катта аҳамиятга эга. Б. қимизи ва асали машҳур.
Транспортнинг асосий тури т.й. (уз. 1500 км дан ортиқ). Б. ҳудудидан Москва — Самара — Уфа — Челябинск ва Уфа — Оренбург автомобиль йўллари, Туймази — Уфа, Ишимбой — Уфа, Ишимбой — Орск ва б. нефть ҳамда газ қувурлари ўтади. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз.—25 минг км. Б. ҳудудида 13 компрессор ст-яга эга бўлган газ қувурларининг уз.— 4,5 минг км. 1991 й.дан «Бошқирдистон авиация йўли» компанияси ишлаб келмоқда. Уфа, Белорецк, Октябрьский ш.ларида аэропортлар бор. Оқ Идил ва Уфа дарёларида кемалар қатнайди.
Ташқи иқтисодий алоқалари . Б.га кредит берган асосий давлатлар: Австрия, Германия, Болгария, Венгрия, АҚШ, Туркия, Сингапур, Польша, Хитой, Япония, Ҳиндистон. Сармоя лойиҳаларининг асосий сохалари: нефтни қайта ишлаш корхоналарини янги техника б-н жиҳозлаш, нефть конқудуқларидан фойдаланиш самарасини ошириш, экология иншоотлари қуриш, бинокорлик материаллари и.ч., рангли металлургия ва машинасозликни, деҳқончиликсаноат мажмуини ривожлантириш ва б. Б. корхоналари 70 дан ортиқ мамлакатга ўз маҳсулотини чиқаради. Б. экспортида ёқилғи (60%), кимё ва нефть кимёси (30%) саноати маҳсулотлари асосий ўрин олади. 1996 й.да Б. 2 млрд. долларлик маҳсулотни четга чиқарди. Унинг 70% дан кўпроғи Финляндия, Швеция. Бельгия, Букж Британия, Австрияга тўғри келди. Четдан сотиб оладиган молларининг ярмисини машина, асбобускуна, транспорт воситалари, 20% ни кимёвий маҳсулотлар, ўғитлар, каучук ташкил қилади.
Тиббий хизмати. Б.да 370 касалхона муассасаси бўлиб, улардаги ўринлар 50 мингдан ошади. Салкам 16 минг врач, 400 га яқин дорихона, 32 санаторий, 55 профилакторийсанаторий бор. Асосий курортлари: Аксакове, Алкино, Шафраново, Юматово, Яктикўл, Янгантов.
Маорифи ва фани. Б.да 1800 га яқин мактабгача тарбия муассасаси, 3 мингдан кўпроқ мактаб, 27 техникум, 26 билим юрти, 23 коллеж, 50 ёш техниклар ва табиатшунослар ст-яси, 15 болалар сайёҳлик маскани, 200 дан кўпроқ болалар ва ўсмирлар спорт, мусиқа ва бадиий мактаби бор. Бошқирдистон университеты, умуман 1! олий ўқув юртида 160 соҳа ва ихтисослик бўйича таълим берилади. 1991 й.дан Б. Фанлар академияси ишлай бошлади. Энг йирик илмий муассасалари: Нефть кимёси муаммолари, Нефть кимёси ва катализи, Нозик органик синтез, Энергия ресурсларини ташиш муаммолари, Гербицид ва ўсимликлар ўсиши регуляторлари технологияси интлари, Б. асаларичилик тажриба ст-яси ва б. Б.да 10 мингдан зиёд илмий ва илмийпедагог ходимлар ишлайди.
Республикада 8 мингдан ортиқ спорт иншооти, жумладан 42 стадион бор.
Матбуоти, радиоэшиттириш ва телекўрсатуви. Б.да 200 га яқин оммавий ахборот воситалари фаолият кўрсатади. 7 тидда республика газ. ва жур. лари чиқарилади, радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар олиб борилади. 1994 й.да «Башинформ» давлат ахборот агентлиги ташкил этилган.
Адабиёти. Б. халқининг қаҳрамонлик эпослари, она юртни мадҳ этувчи қўшиқпар ва б. фольклор намуналарида халқнинг орзуўйлари ифодаланган Салават Юлаев ижоди озодлик, демок ратия ғоялари б-н суғорилган. 19-а. охири адабиётида маърифатпарварлик та мойили кучайди. 19-а. 2-ярми —20-а. бошларида М. Оқмулла, М. Бикчурин, Мажид Ғафурий, Сайфи Қудаш, А. Тойиров, Ш. Бабич каби шоирлар ижод қилди. 2-жаҳон уруши йилларида Р. Неъматий, Мустай Карим ва б. шоирларнинг шеърларида, С. Агиш ва Б. Бикбойнинг драмаларида халқ қаҳрамонлиги улуғланди. Урушдан кейин X. Давлетшина «Иргиз», С. Агиш «Пойдевор», А. Бикчентоев «Оққушлар Уралда қолади», В. Валиев «Май ёмғири» романларини, X. Карим «Ёруғ юлдуз», С Қулибой «Жангдан кейин», Т. Арслон «Олтин булоқ», «Юртим» достонларини ёзди. И. Абдуллин драмалари, X. Мухтор, Л. Каримова қиссалари, 3. Биишева, X. Гиляжев романлари нашр қилинди. С. Қудаш, М. Карим, А. Бикчентоев ва б. адибларнинг асарлари ўзбек тилига таржима қилиниб, чоп этилган.
Меъморлиги. Азалдан йиғма ўтов (тирмэ)лар кўчманчи бошқирдларнинг уйи бўлган. Ўрмон ва тоғли жойларида эса турар жойлар ёғоч, тош ва сомонли лойдан қурилган. Б.даги мачит, Мадраса ва мақбараларда ВолгаКама Булғорияси меъморлигининг таъсири сезилади. 16— 18-а.ларда Стерлитомоқ, Белебей, Бирск ва Уфа каби шаҳарлар рус меъморлиги асосида барпо этилган. 19-а.—20-а. бошларида иморатлар ёғоч ва ғиштдан дастлаб классицизм ва кейинроқ эклектизм услубида солинган. Эски шаҳарлар қайта қурилиб, янги шаҳарлар (Салават, Октябрьский, Нефтекамск) барпо этилди. Уфадаги маданият саройи, саноат уйи, унт биноси, Б. академик драма театри, давлат цирки ва спорт саройи, Октябрьскийдаги спорт саройи, техника уйи, Салаватдаги маданият саройи диққатга сазовор. Буларнинг меъморлари — Н. И. Шабаров, В. М. Любарский, С. И. Якшин ва б.
Тасвирий санъати. Б.да гулдор, нақшли матолар (харауси пешонабоғи), палослар, парда (шаршав), гулдор сочиқлар тўқиш, каштачилик, гул тикилган мовут пойабзаллар, нақшинкор металл ва чарм буюмлар ясаш қадимдан ривожланган. Б. тасвирий санъатининг вужудга келиб, камол топишида биринчи бошкирд рассоми К. А. Давлаткелдиев (асосан портретчи), М. Н. Елгаштина, А. Э. Тюлкин ва б. катта роль ўйнади. 1920 й.да Уфада Бадиий музей, 1926 й.да Бадиий билим юрти (ҳоз. Уфа санъат билим юрти) очилди. 20-а. ўртаси ва охирларида В. П. Андреев, П. П. Салмасов, Р. М. Нурмухаметов, А. Ф. Лутфуллин, А. X. Содиқрва каби санъаткорлар баракали ижод қилдилар.
Мусиқаси. Б. халқ мусиқасида бир овозли хонандалик, оҳангдор, мусиқа безакларига бой, эркин тарзда ривожланувчи «узункуй»лар, рақсбоп «қисқакуй» ва «такмак»лар, дўмбира жўрлигида ижро этиладиган достонлар, шунингдек қўрай, қўбиз, гармон, мандолина каби созлар кенг тарқалган. X. Ахметов, М. Валиив, Ҳ. Займов, 3. Исмағилов, Р. Муртазин, Н. Собитов, Т. Каримов сингари композиторлар қўшиқ, кантата, опера, балет, симфоник, камер асарлар яратишди. 1938 й.да Уфада Бошқирд давлат опера ва балет театрига асос солинди. Унда миллий опералар саҳналаштирилди. Ижрочилардан 3. Насритдинова, Б. Валеева, Г. Хабибуллин, М. Хисматуллин, А. Абдураззоқов, И. Газиев, Р. Шайхутдинов, С. Арчинбоева ва б.лар машҳур.
Театри. Б.нинг профессионал театр санъатига 20-а. бошларида асос солинди. 1919 й. Стерлитомоқ ш.да бадиий ҳаваскорлик тўгараги заминида биринчи миллий театр (1922 й.дан Уфада; ҳоз. Б. академик драма театри) ташкил қилинди. 1926 й.да Б. мусиқа техникуми (кейинчалик Санъат техникуми) очилди. Б. театри тараққиёти М. Магадеев, О. Ханов, Т. Бабичева, Н. Ирсаева, Т. Макрушина, Ш. Муртазин, А. Мубаряков, 3. Бикбулатова, X. Ибрагимов, А. Тагиров каби реж., актёр ва драматурглар номи б-н боғлиқ. 1933 й.да кўчма қўғирчоқ театри, 1938 й.да Бошқирд опера ва балет театри ташкил қилинди, театр ўз репертуарини миллий асарлар ҳисобига бойитди. Булардан ташқари «Hyp» татар театри, Салават, Сибай, Туймазида театр жамоалари, «Ирандик», «Йондаз», «Лайсан», «Агидель», «Энгие» каби ҳаваскор рақс жамоалари мавжуд.
Бошқирдларнинг халқ байрамлари жозибадор. Кишлоқларда «казомоха», яъни «ғоз пати» байрами қиш киришида ўтказилади. Бунда ғозлар сўйилиб, қўниқўшнилар меҳмон қилинади. Кўкламги экинтикин тугаши пайтида сабантуй ўтказилади. Қопда югуриш, от пойгаси, миллий кураш, кўз бойлаб тувак синдириш каби мусобақалар бўлади. Сабантуй ғаллакорни жасоратли меҳнатга илҳомлантиради. Овул куни, қишлоқ куни сингари янги байрамлар ҳам урф бўлган.
1990 й. дан «Башкортостан» киностудияси ишлайди. У асосан ҳужжатли фильмлар ва кино жур.лар ишлаб чиқаради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.