Bosniya va Gersegovina
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 554–556-b. — ziyouz.com
Bosniya va Gersegovina (Bosna i Hercegovina), Bosniya va Gersegovina Respublikasi — Bolqon ya. o.ning markaziy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 51,1 ming km2. Aholisi 4 mln. 510 ming kişi (1996). Poytaxti — Sarayevo ş.
Davlat tuzumi. B. va G. respublika bölib, qonun ustunligi va erkin demokratik saylov asosida faoliyat körsatuvçi demokratik davlat. 1995 y. 14 dek.da kuçga kirgan konstitutsiyaga amal qilinadi. Davlat boşliği — B. va G. Prezidiumi raisi. Qonun çiqaruvçi oliy organi — ikki palatali parlament assambleyasi. Ijroiya hokimiyat Vazirlar Kengaşi tomonidan amalga oşiriladi. Konstitutsiya böiiça B. va G. 2 tuzilma: B. va G. Federatsiyasi va Serb Respublikasidan iborat.
Tabiatya. B. va G. hududining 90% ni toğlar egallaydi. Pasttekisliklari Sava daryosi böylab şim.ga çöziladi va Örta Dunay tekisligining jan. kismini taşkil etadi. Jan.dagi pastqam toğlar va serhosil toğlararo havzalar mintaqasi 2000—2400 m gaça balandlikdagi Dinara toğliklariga tutaşib ketadi. Sava daryosi vodiysidagi iqpim mö'tadil, kontinental (yiliga 600— 800 mm yoğin yoğadi), toğlarda nam va sovuq (yiliga 1500—2500 mm gaça yoğin yoğadi). B. va G. maydonining 40% — örmon, şu jumladan 3/3 qismi keng bargli (dub, buk), qolgani igna bargli (arça, qarağay) örmonlar. Asosiy daryolari — Drina, Bosna, Vrbas, Neretva.
Aholisi. B. va G. aholisining 43,6% ni bosniyaliklar («musulmonlar») taşkil etadi. Bu yerda serblar (31,4%), xorvatlar (17,3%) ham yaşaydi. Rasmiy tili — bosniya, serb va xorvat tili. Dindorlar musulmon-sunniylar (40%), pravoslav xristianlar (31%), katoliklar (15%) va b. Yirik şaharlari: Sarayevo, BanyaLuka, Zenitsa, Tuzla.
Tarnxya. B. va G. hududida toş davri (paleolit) da ham aholi yaşagan. Qad. aholisi illiriylar bölgan. Mil. av. 3-a.da ardeylar, daosilar, yapodlarning quldorlik davlatlari paydo bölgan. Qad. Rim ularni zabt etib, Dalmatsiya viloyatiga qöşib olgan. 6-a. birinçi yarmida Vizantiya hukmronligi ostida bölgan. 6—7-a.larda bu yerga slavyanlar köçib kelgan. 10-a. örtalaridagi manbalarda Trebinye, Zaxumle, Travuniya, Poganiya (Neretva) va Bosniya kabi mayda davlatlar mavjud bölganligi haqida ma'lumotlar bayon qilingan. 12— 14-a.larda Bosniya feodal knyazligiga aylandi. 14-a.da, ayniqsa, Tvrtko I davri (1353—91)da Bosniya qirollik deb e'lon kilingandan keyin uning yerlari ança kengaydi. Tvrtko I vafotidan söng parokandalik va özaro uruşlar boşlandi. Qirollikning jan. qismidagi hukmdorlardan biri — Stepan Vukçiç 1448 y.da özini gersog deb e'lon kildi va uning yermulklari Gersegovina deb atala boşladi. 1463 yda Bosniya va 1482 y.da Gersegovinani turklar işgol kildi. 1583 y.da B. va G. podşolik deb e'lon qilindi. Feodallarning köpçiligi va aholining bir qismi islom dinini qabul kildi. B. va G da turklarning harbiymustabidlik tuzumi qaror topdi. 19-a. boşlarida B. va G. xalqining milliy ozodlik kuraşi kuçaydi. 19-a. örtalarida feodallarning özaro kuraşi tuxtaşi savdo-sotiqni rivojlantiriş uçun şaroit yaratdi. 1872 y.da birinçi t.y. (BanyaLuka — Novi) oçildi. Biroq B. va G. ijtimoiyiktisodiy jihatdan qoloqligiça qolaverdi. Dehqonlar qözğolonlarini (1834, 1852— 53, 185758, 186162 ylar) feodallar va turk ma'muriyati şafqatsiz bostirdi. 1878 y.gi Berlin kongressining qaroriga binoan AvstriyaVengriya imperiyasi B. va G.ni bosib oliş va uni idora qiliş huquqini oldi. 1908 y.da AvstriyaVengriya B. va G.ni öziga qöşib olganligini e'lon kildi. 1918 y.da AvstriyaVengriya parçalangaç, B. va G. serblar, xorvatlar va slavyanlar qirolligi (1929 y.dan — Yugoslaviya) tarkibiga kirdi. 2-jahon uruşi davrida 1941 y. apr.da B. va G. nemisfaşist qöşinlari tomonidan bosib olindi va «Mustaqil Xorvat davlati» tarkibiga köşib yuborildi. B. va G. faşist boskinçilarga karşi xalq ozodlik uruşining muhim markazlaridan biri böldi. Uruşdan keyin, 1945—92 y.larda Yugoslaviya Federativ Sotsialistik Respublikasi tarkibida böldi. 1992 y. apr.da B. va G. parlamenta 1992 y. 29 fev. va 1 martdagi referendum natijalariga tayanib, mamlakatni mustaqil deb e'lon qildi. Referendumdan norozi bölib unda qatnaşmagan serblar 1992 y. apr. da respublikaning şim. hududida Yugoslaviya tarkibida mustaqil «B. va G. Serbiya Respublikasi»ni e'lon qildilar; i yul da B. va G. ğarbida «GersegBosna Xorvat hamdöstligi» muxtor r-ni tuzildi. Bosniyaliklar jamoalarining qaramaqarşiligi harbiy töqnaşuvlarga aylanib ketdi. 1993 y.da uç tuzilma delegatsiyalarining Jenevada bölib ötgan muzokaralarida B. va G. Respublikasining konstitutsion tuziliş tamoyillari töğrisidagi hujjat ma'qullandi. 1995 y. 21 noyab. da AQŞning Dayton ş. yaqinidagi harbiyhavo kuçlari bazasida B. va G da tinçlik töğrisidagi umumiy bitim imzolandi. B. va G. 1992 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1996 y. 14 mayda örnatgan.
Asosny snyosny partiyalarn. Demokratik harakat partiyasi, musulmonlar partiyasi, 1990 y.da asos solingan; B. va G. serb demokratik partiyasi, 1990 y.da tuzilgan; B. va G. Xorvat demokratik hamdöstligi; «Bosniya va Gersegovina uçun», partiya, 1996 y. tuzilgan; Serb xalq ittifoqi, partiya, 1997 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. 1992—95 y.lardagi uruş harakatlari boşlangunga qadar B. va G. milliy daromadida q. x. uluşi 10,9%, sanoat uluşi 57,6% ni taşkil qilgan (1989). Uruşgaça sanoatda qönğir kömir, temir va marganets rudalari, boksit kazib çiqariş, gidroenergiya hosil qiliş, şuningdek metallurgiya, kimyo, örmon, yoğoçsozlik, maşinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat rivojlangan. B. va G.da qönğir kömir va lignit zaxiralari (Tuzla, Zenitsa, Kakan, Breza, Banoviçi yaqinida) mavjud. 1990 y. 14,6 mlrd. kVtsoat elsktr energiyasi hosil qilingan. Vareş va Lyubiya ruda konlarida temir rudasi qazib olingan. Zenitsadagi k-t, Iliyaş va Vareşdagi z-dlarda qora metallar işlab çiqarilgan. B. va G.da t.y. uzunligi 1000 km, avtomobil yöllari uz. 21,1 ming km ni taşkil etgan (1991).
Q.x.da mamlakat hududining '/2 qismidan foydalaniladi, uning 50% — ekinzor, boğ va tokzorlar, qolgan qismi ötloq va toğ yaylovlari bölgan. Makkajöxori, buğdoy, kartoşka, texnika ekinlaridan ziğir, qand lavlagi, tamaki yetiştirilgan. Çorvaçilik rivojlangan. Pul birligi — bosniya markasi.
Matbuoti. B. va G.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Oslobodjene» («Ozodlik», kundalik gaz., 1943 y.dan), «Veçerne novine» («Oqşom yangiliklari», kundalik gaz., 1964 y.dan). B. va G. radiotelevideniyesi 4 radio va 2 telekörsatuv dasturi asosida işlaydi. 1945 y.dan radioeşittirişlar, 1969 y.dan telekörsatuvlar olib boriladi. Tibbiy xnzmati, maoryafi. B. va G.da 90-y. lar boşida 1000 kişiga kasalxonalarda 5,8 örin va 2,6 şifokor töğri kelgan. Maorif tizimi boşlanğiç maktab, gimnaziya, hunar va texnika öquv yurtlaridan iborat. Mamlakatda 4 unt mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОСНИЯ ВА ГЕРЦЕГОВИНА (Bosna i Hercegovina), Босния ва Герцеговина Республикаси — Болқон я. о.нинг марказий қисмида жойлашган давлат. Майд. 51,1 минг км2. Аҳолиси 4 млн. 510 минг киши (1996). Пойтахти — Сараево ш.
Давлат тузуми. Б. ва Г. республика бўлиб, қонун устунлиги ва эркин демократик сайлов асосида фаолият кўрсатувчи демократик давлат. 1995 й. 14 дек.да кучга кирган конституцияга амал қилинади. Давлат бошлиғи — Б. ва Г. Президиумы раиси. Қонун чиқарувчи олий органи — икки палатали парламент ассамблеяси. Ижроия ҳокимият Вазирлар Кенгаши томонидан амалга оширилади. Конституция бўиича Б. ва Г. 2 тузилма: Б. ва Г. Федерацияси ва Серб Республикасидан иборат.
Табиатя. Б. ва Г. ҳудудининг 90% ни тоғлар эгаллайди. Пасттекисликлари Сава дарёси бўйлаб шим.га чўзилади ва Ўрта Дунай текислигининг жан. кисмини ташкил этади. Жан.даги пастқам тоғлар ва серҳосил тоғлараро ҳавзалар минтақаси 2000—2400 м гача баландликдаги Динара тоғликларига туташиб кетади. Сава дарёси водийсидаги иқпим мўътадил, континентал (йилига 600— 800 мм ёғин ёғади), тоғларда нам ва совуқ (йилига 1500—2500 мм гача ёғин ёғади). Б. ва Г. майдонининг 40% — ўрмон, шу жумладан 3/3 қисми кенг баргли (дуб, бук), қолгани игна баргли (арча, қарағай) ўрмонлар. Асосий дарёлари — Дрина, Босна, Врбас, Неретва.
Аҳолиси. Б. ва Г. аҳолисининг 43,6% ни боснияликлар («мусулмонлар») ташкил этади. Бу ерда серблар (31,4%), хорватлар (17,3%) ҳам яшайди. Расмий тили — босния, серб ва хорват тили. Диндорлар мусулмон-суннийлар (40%), православ христианлар (31%), католиклар (15%) ва б. Йирик шаҳарлари: Сараево, БаняЛука, Зеница, Тузла.
Тарнхя. Б. ва Г. ҳудудида тош даври (палеолит) да ҳам аҳоли яшаган. Қад. аҳолиси иллирийлар бўлган. Мил. ав. 3-а.да ардейлар, даосилар, яподларнинг қулдорлик давлатлари пайдо бўлган. Қад. Рим уларни забт этиб, Далмация вилоятига қўшиб олган. 6-а. биринчи ярмида Византия ҳукмронлиги остида бўлган. 6—7-а.ларда бу ерга славянлар кўчиб келган. 10-а. ўрталаридаги манбаларда Требинье, Захумле, Травуния, Погания (Неретва) ва Босния каби майда давлатлар мавжуд бўлганлиги ҳақида маълумотлар баён қилинган. 12— 14-а.ларда Босния феодал князлигига айланди. 14-а.да, айниқса, Твртко I даври (1353—91)да Босния қироллик деб эълон килингандан кейин унинг ерлари анча кенгайди. Твртко I вафотидан сўнг парокандалик ва ўзаро урушлар бошланди. Қиролликнинг жан. қисмидаги ҳукмдорлардан бири — Степан Вукчич 1448 й.да ўзини герцог деб эълон килди ва унинг ермулклари Герцеговина деб атала бошлади. 1463 йда Босния ва 1482 й.да Герцеговинани турклар ишгол килди. 1583 й.да Б. ва Г. подшолик деб эълон қилинди. Феодалларнинг кўпчилиги ва аҳолининг бир қисми ислом динини қабул килди. Б. ва Г да туркларнинг ҳарбиймустабидлик тузуми қарор топди. 19-а. бошларида Б. ва Г. халқининг миллий озодлик кураши кучайди. 19-а. ўрталарида феодалларнинг ўзаро кураши тухташи савдо-сотиқни ривожлантириш учун шароит яратди. 1872 й.да биринчи т.й. (БаняЛука — Нови) очилди. Бироқ Б. ва Г. ижтимоийиктисодий жиҳатдан қолоқлигича қолаверди. Деҳқонлар қўзғолонларини (1834, 1852— 53, 185758, 186162 йлар) феодаллар ва турк маъмурияти шафқатсиз бостирди. 1878 й.ги Берлин конгрессининг қарорига биноан АвстрияВенгрия империяси Б. ва Г.ни босиб олиш ва уни идора қилиш ҳуқуқини олди. 1908 й.да АвстрияВенгрия Б. ва Г.ни ўзига қўшиб олганлигини эълон килди. 1918 й.да АвстрияВенгрия парчалангач, Б. ва Г. серблар, хорватлар ва славянлар қироллиги (1929 й.дан — Югославия) таркибига кирди. 2-жаҳон уруши даврида 1941 й. апр.да Б. ва Г. немисфашист қўшинлари томонидан босиб олинди ва «Мустақил Хорват давлати» таркибига кўшиб юборилди. Б. ва Г. фашист боскинчиларга карши халқ озодлик урушининг муҳим марказларидан бири бўлди. Урушдан кейин, 1945—92 й.ларда Югославия Федератив Социалистик Республикаси таркибида бўлди. 1992 й. апр.да Б. ва Г. парламента 1992 й. 29 фев. ва 1 мартдаги референдум натижаларига таяниб, мамлакатни мустақил деб эълон қилди. Референдумдан норози бўлиб унда қатнашмаган серблар 1992 й. апр. да республиканинг шим. ҳудудида Югославия таркибида мустақил «Б. ва Г. Сербия Республикаси»ни эълон қилдилар; и юл да Б. ва Г. ғарбида «ГерцегБосна Хорват ҳамдўстлиги» мухтор р-ни тузилди. Боснияликлар жамоаларининг қарамақаршилиги ҳарбий тўқнашувларга айланиб кетди. 1993 й.да уч тузилма делегацияларининг Женевада бўлиб ўтган музокараларида Б. ва Г. Республикасининг конституцион тузилиш тамойиллари тўғрисидаги ҳужжат маъқулланди. 1995 й. 21 нояб. да АҚШнинг Дайтон ш. яқинидаги ҳарбийҳаво кучлари базасида Б. ва Г да тинчлик тўғрисидаги умумий битим имзоланди. Б. ва Г. 1992 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1996 й. 14 майда ўрнатган.
Асоснй снёснй партияларн. Демократик ҳаракат партияси, мусулмонлар партияси, 1990 й.да асос солинган; Б. ва Г. серб демократик партияси, 1990 й.да тузилган; Б. ва Г. Хорват демократик ҳамдўстлиги; «Босния ва Герцеговина учун», партия, 1996 й. тузилган; Серб халқ иттифоқи, партия, 1997 й. ташкил этилган.
Хўжалиги. 1992—95 й.лардаги уруш ҳаракатлари бошлангунга қадар Б. ва Г. миллий даромадида қ. х. улуши 10,9%, саноат улуши 57,6% ни ташкил қилган (1989). Урушгача саноатда қўнғир кўмир, темир ва марганец рудалари, боксит казиб чиқариш, гидроэнергия ҳосил қилиш, шунингдек металлургия, кимё, ўрмон, ёғочсозлик, машинасозлик, озиқ-овқат ва енгил саноат ривожланган. Б. ва Г.да қўнғир кўмир ва лигнит захиралари (Тузла, Зеница, Какань, Бреза, Бановичи яқинида) мавжуд. 1990 й. 14,6 млрд. кВтсоат элсктр энергияси ҳосил қилинган. Вареш ва Любия руда конларида темир рудаси қазиб олинган. Зеницадаги к-т, Илияш ва Варешдаги з-дларда қора металлар ишлаб чиқарилган. Б. ва Г.да т.й. узунлиги 1000 км, автомобиль йўллари уз. 21,1 минг км ни ташкил этган (1991).
Қ.х.да мамлакат ҳудудининг ‘/2 қисмидан фойдаланилади, унинг 50% — экинзор, боғ ва токзорлар, қолган қисми ўтлоқ ва тоғ яйловлари бўлган. Маккажўхори, буғдой, картошка, техника экинларидан зиғир, қанд лавлаги, тамаки етиштирилган. Чорвачилик ривожланган. Пул бирлиги — босния маркаси.
Матбуоти. Б. ва Г.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Ослободжене» («Озодлик», кундалик газ., 1943 й.дан), «Вечерне новине» («Оқшом янгиликлари», кундалик газ., 1964 й.дан). Б. ва Г. радиотелевидениеси 4 радио ва 2 телекўрсатув дастури асосида ишлайди. 1945 й.дан радиоэшиттиришлар, 1969 й.дан телекўрсатувлар олиб борилади. Тиббий хнзмати, маоряфи. Б. ва Г.да 90-й. лар бошида 1000 кишига касалхоналарда 5,8 ўрин ва 2,6 шифокор тўғри келган. Маориф тизими бошланғич мактаб, гимназия, ҳунар ва техника ўқув юртларидан иборат. Мамлакатда 4 унт мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.