Böstonliq tumani

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 866–868-b. — ziyouz.com

Böstonliq tumani — Toşkent viloyati tarkibidagi tuman. 1955 y. 19 apr.da taşkil etilgan (1962 y. 24 dek. da Yuqori Çirçiq tumaniga qöşib yuborilgan, 1968 y. 25 dek. da qayta tuzilgan). B. t. şim.da Qozoğiston Respublikasining Jan. Qozoğiston viloyati, şarqda Qirğiziston Respublika sining Talas viloyati, jan. şarqda ÖzR Namangan viloyatining Pop tumani, şim.ğarbda Toşkent viloyatining Qibray, jan. da Yuqori Çirçiq, Parkent, Ohangaron tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 4,93 ming km2. Aholisi 142,9 ming kişi (2000). B. t.da tumanga böysunuvçi 1 şahar (Ğazalkent), 18 qişloq fuqarolari yiğini (Boğiston, Böstonliq, Dumaloq, Jahonobod, Ozodboş, Pargos, Sijjak, Soyliq, Toşpölat Dadaboyev, Ugom, Xumson, Çimboyliq, Çimyon, Yangiovul, Qoramanas, Qöşqörğon, Ğalaba, Hondayliq) bor. Markazi — Ğazalkent ş. (Toşkent ş.gaça 58 km).

Tabiati. B. t. hududi Tyanşan toğ tizimidagi Ugom, Piskom, qisman Qorjontov (şim.şarqsa), Çatqol (jan. ğarbda) tizmalari oraliğida joylaşgan. Toğ oldi va toğ etaklarining bal. 600—800 m. Eng baland nuqtasi 4291 m (Beştor toği). Yiliga 500 — 600 mm, ayrim joylarda 1000 mm gaça yoğin tuşadi. Yanv.ning örtaça t-rasi —9°, —15°, iyulniki 17°— 21°. Daryo va soylari Çirçiq daryosining irmoqlari bölib, ularning eng muhimlari Piskom, Ugom, Köksuv, ÇatKol, Oqtoş, Çimyon va b. Yangikanal, Xodolak, Kemir, Ters va b. kanallar kurilgan. Piskom va Çatqol daryolari qöşilgan joyda Çorvoq suv ombori va gidrouzeli (töğoni) barpo etilgan. Daryo vodiylari özlaştirilgan. Balandlik zonalari böyiça böz tuproq, toğ jigarrang tuproq va baland toğ oçqönğir ötloqidaşt tuproqlarida daşt ötlari, siyrak daraxtli arça örmonlari, ötloqidaşt va daşt ösimliklari ösadi. Tumandagi örmonzorlarning aksari qismi örmon xöjaligi tomonidan barpo qilingan. Bahor oylarida turli ötölanlar, lola, çuçmoma, boyçeçak atrofni gilamdek qoplab ajib bir manzara hosil qiladi. Yovvoyi hayvonlardan qobon, ayiq, böri, tulki, börsiq, quşlardan qorayaloq, zağizğon, kaklik, ördak yaşaydi. Marmar, granit, quriliş materiallari xom aşyolari bor.

Aholisining asosiy qismini özbeklar taşkil qiladi; qozoq, tojik, rus, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 28 kişi. Suğoriladigan yerlarda aholi ziçroq yaşaydi. Şahar aholisining salmoği 30,9 %. B. t. hududida Özbekistonda eng yirik rekreatsiya (dam oliş) zonasi taşkil etilgan (Çorvoq—Çimyon, Pargos— Oqgoş). Tumanda «Oqgoş» (bal. 1140 m), «Xumson» (1150 m), «Tovoqsoy» (800 m) va b. sanatoriylar, «Kristall» pansionata, «Çimyon» rekreatsiya kompleksi, köplab dam oliş zonalari, bolalar oromgohlari bor.

Çirçiq daryosi vohasida juda kadimdan odamlar yaşab kelgan. Piskom, Ugom va b. dare böylaridagi ğorlarda toş qurollar, qoyatoş rasmlari topilgan. Tumanda sayyoxlar diqqatini jalb qiluvçi 180 dan ortiq şunday makonlar mavjud.

Xöjaligi.B. t. sanoatmahsuloti i. ç. hajmi böyiça Toşkent viloyatida Qibray tumanidan keyin 2örinni egallaydi. Uning iktisodiy geografik örni (Toşkent ş.ga yaqinligi) xöjaligining rivojlanişiga imkon berdi, tuman xöjaligi majmui asosan poytaxt ehtiyojlariga xizmat qiladi. B. t. hududida 3 yirik GES (Çorvoq, Xöjakent, Ğazalkent), oyna, marmar, meva konserva, sutyoğ, vino, pilla uruği z-dlari, quriliş materiallari, yirik panelli uysozlik k-ti, yölquriliş va sozlaş, ekspluatatsiya qiliş korxonalari, quriliş taşkilotlari, avtobazalar bor. Sanoat korxonalari asosan Ğazalkent ş.da joylaşgan. Ğazalkent toşni qayta işlaş k-tida Arkutsoy marmar koni asosida marmar bloklar va maydalangan marmar toş işlab çiqariladi. «Farhod» va «Agat» kiçik korxonalari işlab turibdi.

Q. x. ning asosiy tarmoqlari — sutgöşt çorvaçiligi, sabzavotçilik, boğdorçilik, tokçilik, pillaçilik va b. Tuman umumiy yer fondi 479,3 ming ga, şu jumladan suğoriladigan yerlar 14,9 ming ga. Q. x. korxonalari va taşkilotlari yerlari umumiy mayd. 140,6 ming ga, şundan ekinzorlar 11,9 ming ga (şu jumladan suğoriladigani 6,1 ming ga), boğ va tokzorlar 7 ming ga, piçanzor va yaylovlar 64,6 ming ga. Jami tomorqa yerlar, bogdorçilik, sabzavotçilik uyuşmalarining yerlari 2,5 ming ga (şu jumladan suğoriladigani 2 ming ga). B.t.da 19 şirkat xöjaligi (şu jumladan 6 ta sabzavot, 13 ta sutsabzavot yetiştiriladigan şirkat xöjaligi). 3 ta qişloq xöjalik şirkati korxonasi (bördoqiçilik, naslçilik parranda reproduktori va ipakçilik xöjaligi) bor. Umumiy ekin mayd. (tomorqa yerlari b-n birga) 15,1 ming ga, şundan suğorma dehqonçilik yerlari 8,8 ming ga, lalmikor dehqonçilik yerlari 6,3 ming ga. Ekin maydonlarining asosiy qismi ğalla, sabzavot, kartoşka yemxaşak ekinlari b-n band. Çorvaçilikda qöyçilik, parrandaçilik, yilqiçilik ham mavjud. Pilla yetiştiriladi. 25,1 mingqoramol, şundan 13,2 ming sigir, 67,8 ming qöy va eçki, 18 ming parranda boqiladi (2001). Örmonzor mayd. 28 ming ga ni taşkil etadi. «Özbaliq» korporatsiyasiga kiradigan «Xonbaliq» xöjaligi bor.

B. t. viloyatning boşqa tumanlari b-n avtomobil va t. y. transporti orqali boğlangan. Toşkent—Çorvoq elektrlaştirilgan t. y. tumanni respublika poytaxti b-n boğlaydi. Kattik qoplamali avtomobil yöllari tuman xöjaliklari, dam oliş maskanlarini birlaştiradi, ularni respublikaning boşqa tumanlari b-n boğlaydi.

2000/2001 öquv yilida 55 umumiy ta'lim maktablarida 30,2 ming öquvçi, kasbhunar kollejida 850 dan ziyod öquvçi öqidi. Ommaviy kutubxona, klub muassasasi bor. 27 maktabgaça yoşdagi bolalar muassasalarida 3,9 mingdan ortiq bola tarbiyalandi. 2 kasalxona, poliklinika, sil kasalliklari dispanseri, 6 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 18 akuşerlik punkti mavjud. Uzbek tilida «Böstonliq ovozi», qozoq tilida «Böstonlik dovusi» tuman gaz. (1936 y.dan) naşr etiladi, adadi 1675.

Ad.: Aminov M ., Böstonliq. T., 1985.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БЎСТОНЛИҚ ТУМАНИ — Тошкент вилояти таркибидаги туман. 1955 й. 19 апр.да ташкил этилган (1962 й. 24 дек. да Юқори Чирчиқ туманига қўшиб юборилган, 1968 й. 25 дек. да қайта тузилган). Б. т. шим.да Қозоғистон Республикасининг Жан. Қозоғистон вилояти, шарқда Қирғизистон Республика сининг Талас вилояти, жан. шарқда ЎзР Наманган вилоятининг Поп тумани, шим.ғарбда Тошкент вилоятининг Қибрай, жан. да Юқори Чирчиқ, Паркент, Оҳангарон туманлари б-н чегарадош. Майд. 4,93 минг км2. Аҳолиси 142,9 минг киши (2000). Б. т.да туманга бўйсунувчи 1 шаҳар (Ғазалкент), 18 қишлоқ фуқаролари йиғини (Боғистон, Бўстонлиқ, Думалоқ, Жаҳонобод, Озодбош, Паргос, Сижжак, Сойлиқ, Тошпўлат Дадабоев, Угом, Хумсон, Чимбойлиқ, Чимён, Янгиовул, Қораманас, Қўшқўрғон, Ғалаба, Ҳондайлиқ) бор. Маркази — Ғазалкент ш. (Тошкент ш.гача 58 км).

Табиати. Б. т. ҳудуди Тяньшан тоғ тизимидаги Угом, Писком, қисман Қоржонтов (шим.шарқца), Чатқол (жан. ғарбда) тизмалари оралиғида жойлашган. Тоғ олди ва тоғ этакларининг бал. 600—800 м. Энг баланд нуқтаси 4291 м (Бештор тоғи). Йилига 500 — 600 мм, айрим жойларда 1000 мм гача ёғин тушади. Янв.нинг ўртача т-раси —9°, —15°, июлники 17°— 21°. Дарё ва сойлари Чирчиқ дарёсининг ирмоқлари бўлиб, уларнинг энг муҳимлари Писком, Угом, Кўксув, ЧатКол, Оқтош, Чимён ва б. Янгиканал, Ходолак, Кемир, Терс ва б. каналлар курилган. Писком ва Чатқол дарёлари қўшилган жойда Чорвоқ сув омбори ва гидроузели (тўғони) барпо этилган. Дарё водийлари ўзлаштирилган. Баландлик зоналари бўйича бўз тупроқ, тоғ жигарранг тупроқ ва баланд тоғ очқўнғир ўтлоқидашт тупроқларида дашт ўтлари, сийрак дарахтли арча ўрмонлари, ўтлоқидашт ва дашт ўсимликлари ўсади. Тумандаги ўрмонзорларнинг аксари қисми ўрмон хўжалиги томонидан барпо қилинган. Баҳор ойларида турли ўтўланлар, лола, чучмома, бойчечак атрофни гиламдек қоплаб ажиб бир манзара ҳосил қилади. Ёввойи ҳайвонлардан қобон, айиқ, бўри, тулки, бўрсиқ, қушлардан қораялоқ, зағизғон, каклик, ўрдак яшайди. Мармар, гранит, қурилиш материаллари хом ашёлари бор.

Аҳолисининг асосий қисмини ўзбеклар ташкил қилади; қозоқ, тожик, рус, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 28 киши. Суғориладиган ерларда аҳоли зичроқ яшайди. Шаҳар аҳолисининг салмоғи 30,9 %. Б. т. ҳудудида Ўзбекистонда энг йирик рекреация (дам олиш) зонаси ташкил этилган (Чорвоқ—Чимён, Паргос— Оқгош). Туманда «Оқгош» (бал. 1140 м), «Хумсон» (1150 м), «Товоқсой» (800 м) ва б. санаторийлар, «Кристалл» пансионата, «Чимён» рекреация комплекси, кўплаб дам олиш зоналари, болалар оромгоҳлари бор.

Чирчиқ дарёси воҳасида жуда кадимдан одамлар яшаб келган. Писком, Угом ва б. даре бўйларидаги ғорларда тош қуроллар, қоятош расмлари топилган. Туманда сайёхлар диққатини жалб қилувчи 180 дан ортиқ шундай маконлар мавжуд.

Хўжалиги.Б. т. саноатмаҳсулоти и. ч. ҳажми бўйича Тошкент вилоятида Қибрай туманидан кейин 2ўринни эгаллайди. Унинг иктисодий географик ўрни (Тошкент ш.га яқинлиги) хўжалигининг ривожланишига имкон берди, туман хўжалиги мажмуи асосан пойтахт эҳтиёжларига хизмат қилади. Б. т. ҳудудида 3 йирик ГЭС (Чорвоқ, Хўжакент, Ғазалкент), ойна, мармар, мева консерва, сутёғ, вино, пилла уруғи з-длари, қурилиш материаллари, йирик панелли уйсозлик к-ти, йўлқурилиш ва созлаш, эксплуатация қилиш корхоналари, қурилиш ташкилотлари, автобазалар бор. Саноат корхоналари асосан Ғазалкент ш.да жойлашган. Ғазалкент тошни қайта ишлаш к-тида Аркутсой мармар кони асосида мармар блоклар ва майдаланган мармар тош ишлаб чиқарилади. «Фарҳод» ва «Агат» кичик корхоналари ишлаб турибди.

Қ. х. нинг асосий тармоқлари — сутгўшт чорвачилиги, сабзавотчилик, боғдорчилик, токчилик, пиллачилик ва б. Туман умумий ер фонди 479,3 минг га, шу жумладан суғориладиган ерлар 14,9 минг га. Қ. х. корхоналари ва ташкилотлари ерлари умумий майд. 140,6 минг га, шундан экинзорлар 11,9 минг га (шу жумладан суғориладигани 6,1 минг га), боғ ва токзорлар 7 минг га, пичанзор ва яйловлар 64,6 минг га. Жами томорқа ерлар, богдорчилик, сабзавотчилик уюшмаларининг ерлари 2,5 минг га (шу жумладан суғориладигани 2 минг га). Б.т.да 19 ширкат хўжалиги (шу жумладан 6 та сабзавот, 13 та сутсабзавот етиштириладиган ширкат хўжалиги). 3 та қишлоқ хўжалик ширкати корхонаси (бўрдоқичилик, наслчилик парранда репродуктори ва ипакчилик хўжалиги) бор. Умумий экин майд. (томорқа ерлари б-н бирга) 15,1 минг га, шундан суғорма деҳқончилик ерлари 8,8 минг га, лалмикор деҳқончилик ерлари 6,3 минг га. Экин майдонларининг асосий қисми ғалла, сабзавот, картошка емхашак экинлари б-н банд. Чорвачиликда қўйчилик, паррандачилик, йилқичилик ҳам мавжуд. Пилла етиштирилади. 25,1 мингқорамол, шундан 13,2 минг сигир, 67,8 минг қўй ва эчки, 18 минг парранда боқилади (2001). Ўрмонзор майд. 28 минг га ни ташкил этади. «Ўзбалиқ» корпорациясига кирадиган «Хонбалиқ» хўжалиги бор.

Б. т. вилоятнинг бошқа туманлари б-н автомобиль ва т. й. транспорти орқали боғланган. Тошкент—Чорвоқ электрлаштирилган т. й. туманни республика пойтахти б-н боғлайди. Каттик қопламали автомобиль йўллари туман хўжаликлари, дам олиш масканларини бирлаштиради, уларни республиканинг бошқа туманлари б-н боғлайди.

2000/2001 ўқув йилида 55 умумий таълим мактабларида 30,2 минг ўқувчи, касбҳунар коллежида 850 дан зиёд ўқувчи ўқиди. Оммавий кутубхона, клуб муассасаси бор. 27 мактабгача ёшдаги болалар муассасаларида 3,9 мингдан ортиқ бола тарбияланди. 2 касалхона, поликлиника, сил касалликлари диспансери, 6 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 18 акушерлик пункти мавжуд. Узбек тилида «Бўстонлиқ овози», қозоқ тилида «Бўстонлик довуси» туман газ. (1936 й.дан) нашр этилади, адади 1675.

Ад.: Аминов М ., Бўстонлиқ. Т., 1985.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.