Botanika

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 560–562-b. — ziyouz.com

Botanika (yun. botanikos — ösimlikka tegişli, botane — ösimlik, öt, giyoh) — ösimliklar töğrisidagi fanlar majmui. B. yer yuzidagi ösimliklar dunyosini, ösimliklar organizmlarining yaşaş va rivojlaniş qonuniyatlarini hamda ularning bu jarayondagi özaro aloqalarini, taşqi muhitga nisbatan munosabatlarini ilmiy jihatdan örganadi. B. bir-biri b-n özaro boğlangan ösimliklar sistematikasi, paleobotanika, geobotanika, morfologiya, anatomiya, sitologiya, antekologiya, filogeniya, florogenetika, fiziologiya, ekologiya, usimliklar xom aşyosi, bioqimyo, usimliklar geografiyasi, dendrologiya, palinologiya kabi tarmoqlarga bölinadi. B. suvötlar, pösinlar, qirqböğimlar, qirqquloqlar, oçiq uruğli ösimliklar, yopiq uruğli ösimliklar, zamburuğlar va lişayniklar deb ataladigan bölimlardan iborat.

B. boşqa biol. fanlari kabi kuzatiş, tarixiy taqqoslaş va tajriba usullaridan foydalanadi. Bu usullar kolleksiyalar yiğiş va tuzişdan, tabiatda va tajriba maydonlarida kuzatiş va tajribalar ötkaziş, olingan ma'lumotlarni matematik usulda işlab çiqişdan iborat. B. klassik B. metodlari b-n bir qatorda zamonaviy kimyo, fizika, kibernetika va b. fanlarning i. t. metodlaridan ham foydalanadi.

Ösimliklar töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar qad. Şarq xalqlari qölyozmalarida uçraydi. Lekin ilmiy B.ga yunonlar asos solişgan. Ösimliklarni tekşirişga bağişlangan eng qad. ma'lumotlar yunon faylasufi Aristotel işlarida uçraydi. Aristotelning şogirdi Teofrast birinçi bölib ösimliklarning hayotiy şakllari tasnifini bergan, ösimliklarni daraxtlar, butalar, yarim butalar va ötlarga ajratgan. Teofrast B.ning otasi hisoblanadi. Örta asrda yaşagan vatandoşlarimiz Beruniy va Ibn Sino asarlarida ham şifobaxş ösimliklar töğrisida köplab ma'lumotlar beriladi. Endilikda ösimliklar qoplamining biosferadagi ahamiyati, biosferaning eng muhim komponenti sifatida ularni muhofaza qiliş, ösimliklar dunyosi genofondini saqlaş, ösimlik boyliklaridan oqilona foydalaniş muammolari birinçi öringa çiqdi.

Özbekistonda. B. sohasidagi dastlabki i. t. işlari 20-a. ning 20-y. larida boşlangan. Öşa yillari Örta Osiyo davlat unti, 40-y.lar boşida esa Uzbekiston FA Özbekiston usimliklarini örganiş böyiça bir neça ekspeditsiyalar uyuştiradi. Yiğilgan ösimliklar kolleksiyasi Uzbekiston gerbariysini tuziş uçun asos böldi. Hozir FA Botanika intidagi markaziy gerbariyda 1 mln.dan ortiq usimliklar namunasi va 10000 dan ziyod ösimlik turlari bor. Bu kolleksiyalar va tabiatda olib borilgan kuzatişlar Urta Osiyo florasining genezisi va usimliklar krplamining rivojlanişi töğrisida yirik nazariy va fundamental işlarni amalga oşirişda asosiy baza bölib xizmat qildi. Xususan Uzbekiston FA Botanika in-ti tomonidan 1941—62 y.larda 6 jildli «Uzbekiston florasi» asari yaratildi. Unda 4274 ösimlik turlari, jumladan 390 endemik turlar töğrisida ma'lumot berilgan. Uzbekiston botaniklari Urta Osiyo respublikalari olimlari b-n hamkorlikda 8 mingdan ortik, turni öz içiga olgan 10 jildli «Urta Osiyo ösimliklari aniqlagiçi»ni tuzib çikişdi. Zamburuğlar böyiça esa 10 jildli «Özbekiston zamburuğlari» nomli asar yuzaga keldi.

Özbekistonning qazilma florasi böyiça Botanika in-ti olimlari tomonidan bir qança i.t. işlari olib boriddi. Tadqiqot natijasida 3 jiddli «Özbekiston paleobotanikasi» paydo böldi. Çöl, yarimçöl, toğ oldi ötloqlarining hosildorligini oşirişning fitomeliorativ va agrotexnikaviy metodlari asoslab berildi va amaliy foydalanişga takdim etildi.

Özbekiston florasi va ösimliklar qoplami böyiça i.t.ning natijalari M. G. Popov (1927), Ye. P. Korovin (196162), I. I. Granitov (196467), Q. 3. Zokirov (1955—61) işlarida keng yoritiddi. 1965 y.ga kelib Özbekiston ösimliklarining yirik masştabli geobotanik xaritasi tuzildi.

B. in-tida olib borilgan geobotanikaga oid materiallar asosida 4 jilddan iborat «Özbekistonning ösimliklar qoplami va ulardan oqilona foydalaniş» asari naşr qilindi. B. in-tida dorivor va efir moyli yemxaşak hamda oziq-ovqat sifatida işlatiladigan ösimliklarni aniqlaş va ulardan foydalaniş sohasida ham bir qança i.t. işlari bajariddi. J. K. Saidov rahbarligida usimliklarning çöl şaroitiga moslaşuv xususiyatlari ustida i.t. işlari olib borildi. Noyob va yöqolib borayotgan turlarni muhofaza qiliş sohasida olib borilgan işlar asosida 1984 y.da 163 ösimlik

turini öz içiga olgan «Özbekiston Kizil kitobi» yaratildi.

Ösimliklar morfologiyasi, anatomiyasi, ekologiyasi va fiziologiyasi sohasida çöl ösimliklarining qurğoqçilikka moslanişining öziga xos morfologik xususiyatlariga oid köp i. t. işlari olib borildi va yirik monografiya hamda töplamlar naşr etildi.

Suv ötlarini örganiş işlari akad. A. M. Muzaffarov rahbarligida olib borildi. Suv ötlarini jadal kupaytiriş, ulardan çorvaçiliqda va xalq xöjaligining boşqa sohalarida foydalaniş usullari işlab çiqildi va Örta Osiyo hamda Özbekistonning algoflorasiga oid qator asarlar çop etildi.

Kelgusida botanika sohasida olib boriladigan işlar ekologiya, tabiat muhofazasi, ösimlik xom aşyolaridan oqilona foydalaniş, Respublikada uçraydigan zamböruğ, tuban va yuksak ösimliklar turlarini aniqlaş, ular orasidan muhofazaga molik turlarni ajratiş, ösimliklar qoplamining hoz. holatini aniqpaş, eroziyaga uçragan yerlarning katta hajmdagi xaritalarini tuziş va usimliklarning kayta tiklanişi b-n boğliq muammolarni işlab çiqiş, usimliklarning ayniqsa çöl şaroitida usişga moslaniş qonuniyatlarini, Orol dengizining suvi qurib qolgan joylarda tuzga, issiqlikka va qurğoqçilikka çidaydigan ösimliklarni topib östiriş hamda turli darajada ifloslangan oqova suvlarni biologik (botanik) usulda tozalaş hamda eng foydali (dorivor, yemxaşak va b.) ösimliklar biol.sini örganib, ularni ekma ösimliklar qatoriga kiritiş kabi masalalarga qaratiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОТАНИКА (юн. botanikos — ўсимликка тегишли, botane — ўсимлик, ўт, гиёҳ) — ўсимликлар тўғрисидаги фанлар мажмуи. Б. ер юзидаги ўсимликлар дунёсини, ўсимликлар организмларининг яшаш ва ривожланиш қонуниятларини ҳамда уларнинг бу жараёндаги ўзаро алоқаларини, ташқи муҳитга нисбатан муносабатларини илмий жиҳатдан ўрганади. Б. бир-бири б-н ўзаро боғланган ўсимликлар систематикаси, палеоботаника, геоботаника, морфология, анатомия, цитология, антэкология, филогения, флорогенетика, физиология, экология, усимликлар хом ашёси, биоқимё, усимликлар географияси, дендрология, палинология каби тармоқларга бўлинади. Б. сувўтлар, пўсинлар, қирқбўғимлар, қирққулоқлар, очиқ уруғли ўсимликлар, ёпиқ уруғли ўсимликлар, замбуруғлар ва лишайниклар деб аталадиган бўлимлардан иборат.

Б. бошқа биол. фанлари каби кузатиш, тарихий таққослаш ва тажриба усулларидан фойдаланади. Бу усуллар коллекциялар йиғиш ва тузишдан, табиатда ва тажриба майдонларида кузатиш ва тажрибалар ўтказиш, олинган маълумотларни математик усулда ишлаб чиқишдан иборат. Б. классик Б. методлари б-н бир қаторда замонавий кимё, физика, кибернетика ва б. фанларнинг и. т. методларидан ҳам фойдаланади.

Ўсимликлар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар қад. Шарқ халқлари қўлёзмаларида учрайди. Лекин илмий Б.га юнонлар асос солишган. Ўсимликларни текширишга бағишланган энг қад. маълумотлар юнон файласуфи Аристотель ишларида учрайди. Аристотелнинг шогирди Теофраст биринчи бўлиб ўсимликларнинг ҳаётий шакллари таснифини берган, ўсимликларни дарахтлар, буталар, ярим буталар ва ўтларга ажратган. Теофраст Б.нинг отаси ҳисобланади. Ўрта асрда яшаган ватандошларимиз Беруний ва Ибн Сино асарларида ҳам шифобахш ўсимликлар тўғрисида кўплаб маълумотлар берилади. Эндиликда ўсимликлар қопламининг биосферадаги аҳамияти, биосферанинг энг муҳим компоненти сифатида уларни муҳофаза қилиш, ўсимликлар дунёси генофондини сақлаш, ўсимлик бойликларидан оқилона фойдаланиш муаммолари биринчи ўринга чиқди.

Ўзбекистонда. Б. соҳасидаги дастлабки и. т. ишлари 20-а. нинг 20-й. ларида бошланган. Ўша йиллари Ўрта Осиё давлат унти, 40-й.лар бошида эса Узбекистон ФА Ўзбекистон усимликларини ўрганиш бўйича бир неча экспедициялар уюштиради. Йиғилган ўсимликлар коллекцияси Узбекистон гербарийсини тузиш учун асос бўлди. Ҳозир ФА Ботаника интидаги марказий гербарийда 1 млн.дан ортиқ усимликлар намунаси ва 10000 дан зиёд ўсимлик турлари бор. Бу коллекциялар ва табиатда олиб борилган кузатишлар Урта Осиё флорасининг генезиси ва усимликлар крпламининг ривожланиши тўғрисида йирик назарий ва фундаментал ишларни амалга оширишда асосий база бўлиб хизмат қилди. Хусусан Узбекистон ФА Ботаника ин-ти томонидан 1941—62 й.ларда 6 жилдли «Узбекистон флораси» асари яратилди. Унда 4274 ўсимлик турлари, жумладан 390 эндемик турлар тўғрисида маълумот берилган. Узбекистон ботаниклари Урта Осиё республикалари олимлари б-н ҳамкорликда 8 мингдан ортик, турни ўз ичига олган 10 жилдли «Урта Осиё ўсимликлари аниқлагичи»ни тузиб чикишди. Замбуруғлар бўйича эса 10 жилдли «Ўзбекистон замбуруғлари» номли асар юзага келди.

Ўзбекистоннинг қазилма флораси бўйича Ботаника ин-ти олимлари томонидан бир қанча и.т. ишлари олиб боридди. Тадқиқот натижасида 3 жиддли «Ўзбекистон палеоботаникаси» пайдо бўлди. Чўл, яримчўл, тоғ олди ўтлоқларининг ҳосилдорлигини оширишнинг фитомелиоратив ва агротехникавий методлари асослаб берилди ва амалий фойдаланишга такдим этилди.

Ўзбекистон флораси ва ўсимликлар қоплами бўйича и.т.нинг натижалари М. Г. Попов (1927), Е. П. Коровин (196162), И. И. Гранитов (196467), Қ. 3. Зокиров (1955—61) ишларида кенг ёритидди. 1965 й.га келиб Ўзбекистон ўсимликларининг йирик масштабли геоботаник харитаси тузилди.

Б. ин-тида олиб борилган геоботаникага оид материаллар асосида 4 жилддан иборат «Ўзбекистоннинг ўсимликлар қоплами ва улардан оқилона фойдаланиш» асари нашр қилинди. Б. ин-тида доривор ва эфир мойли емхашак ҳамда озиқ-овқат сифатида ишлатиладиган ўсимликларни аниқлаш ва улардан фойдаланиш соҳасида ҳам бир қанча и.т. ишлари бажаридди. Ж. К. Саидов раҳбарлигида усимликларнинг чўл шароитига мослашув хусусиятлари устида и.т. ишлари олиб борилди. Ноёб ва йўқолиб бораётган турларни муҳофаза қилиш соҳасида олиб борилган ишлар асосида 1984 й.да 163 ўсимлик

турини ўз ичига олган «Ўзбекистон Кизил китоби» яратилди.

Ўсимликлар морфологияси, анатомияси, экологияси ва физиологияси соҳасида чўл ўсимликларининг қурғоқчиликка мосланишининг ўзига хос морфологик хусусиятларига оид кўп и. т. ишлари олиб борилди ва йирик монография ҳамда тўпламлар нашр этилди.

Сув ўтларини ўрганиш ишлари акад. А. М. Музаффаров раҳбарлигида олиб борилди. Сув ўтларини жадал купайтириш, улардан чорвачилиқда ва халқ хўжалигининг бошқа соҳаларида фойдаланиш усуллари ишлаб чиқилди ва Ўрта Осиё ҳамда Ўзбекистоннинг альгофлорасига оид қатор асарлар чоп этилди.

Келгусида ботаника соҳасида олиб бориладиган ишлар экология, табиат муҳофазаси, ўсимлик хом ашёларидан оқилона фойдаланиш, Республикада учрайдиган замбўруғ, тубан ва юксак ўсимликлар турларини аниқлаш, улар орасидан муҳофазага молик турларни ажратиш, ўсимликлар қопламининг ҳоз. ҳолатини аниқпаш, эрозияга учраган ерларнинг катта ҳажмдаги хариталарини тузиш ва усимликларнинг кайта тикланиши б-н боғлиқ муаммоларни ишлаб чиқиш, усимликларнинг айниқса чўл шароитида усишга мосланиш қонуниятларини, Орол денгизининг суви қуриб қолган жойларда тузга, иссиқликка ва қурғоқчиликка чидайдиган ўсимликларни топиб ўстириш ҳамда турли даражада ифлосланган оқова сувларни биологик (ботаник) усулда тозалаш ҳамда энг фойдали (доривор, емхашак ва б.) ўсимликлар биол.сини ўрганиб, уларни экма ўсимликлар қаторига киритиш каби масалаларга қаратилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.