Botanika boği
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 562-b. — ziyouz.com
Botanika boği — tirik ösimliklar kolleksiyasini yiğadigan va şu asnoda ösimliklar dunyosi xillari va boyligini örganadigan, botanika sohasidagi bilimlarni taşviqot qiladigan i. t., öquvyordamçi va madaniymaorif muassasasi. B. b. asosini oçiq dalada va oranjereyalarda östirilib, i. t. işlarida va körgazmalarda foydalaniladigan ösimliklar kolleksiyasi taşkil etadi. Ösimliklarni joylaştirişda geografik, sistematik va ekologik tamoyillardan foydalaniladi. Kupçilik B. b.da dendrariylar va toğ ösimliklari (alpinariylar), foydali ösimliklar (dorivor, oziq-ovqat, texnika, dekorativ va b.) uçastkalari böladi. Yirik B. b.da 2—3 minglab ösimlik turlari östiriladi. B. b.ning asosiy ilmiy vazifasi — foydali ösimliklarni qidirib topiş, ularni kompleks örganiş va introduksiya qilişdan iborat.
B. b. tarixan dastlabki ilmiy botanik markaz hisoblanadi. Ulardan köpçiligi botanikaning bir qator bölimlari böyiça tadqiqot olib boradigan kompleks intlar hisoblanadi; boşqalari muayyan mavzu yoki muammolar böyiça ixtisoslaşgan böladi.
B.b. Yevropada monastir boğlari asosida vujudga kelgan. Dastlabki B. b. 14-a.da Italiyada (Salerno, 1309; Venetsiya 1333) paydo bölgan. 16— 17-a.larda B. b. Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Şvetsiya va b. mamlakatlarda taşkil etilgan, ularda asosan dorivor ösimliklarni örganiş sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Buyuk geografik kaşfiyotlar davrida B. b.lari boşqa ölkalardan keltirilgan ösimliklarni sinovdan ötkaziş b-n şuğullanadi. B. b.dan eng yiriklari 25 ming ösimlik turiga ega bölgan Ksyu (London), Edinburg (35 ming), K. Linney işlagan Upsala (10 ming), Utrext (10 ming), Bryussel (13,5 ming), Berlin (18 ming), Jeneva (15 ming) va b. şaharlarda mavjud. Amerika qit'asida B. b. 18-a. dan taşkil etila boşlandi. Bu kit'ada NyuYork (15 ming), Bruklin (8 ming), Monreal (20 ming), RiodeJaneyro (7,5 ming) B. b. eng yirik bomardir. 18—19-a.larda B. b.lari Osiyo va Afrika mamlakatlarida taşkil etila boşlandi. Ular orasida eng maşhurlari Kalkutta (Hindiston), Bogor (Indoneziya), Paradeniya (Indoneziya)dagi B. b. hisoblanadi. Podşo Rossiyasi hududida B. b. 19-a. dan taşkil etila boşlagan. Ular orasida eng asosiylari Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir B. b. va Moskvada joylaşgan Rossiya FAning Boş B. b. hisoblanadi.
Özbekistonda B. b. 1921 y.da Toşkent davlat un-ti qoşida taşkil etilgan. Toşkentdagi Botanika boği dunyodagi eng yirik B. b. qatoriga kiradi. (q. Botanika instituti va botanika bot).
Ad.: Botaniçeskiye sadi mira (Kratkiy spravoçnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botaniçeskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОТАНИКА БОҒИ — тирик ўсимликлар коллекциясини йиғадиган ва шу аснода ўсимликлар дунёси хиллари ва бойлигини ўрганадиган, ботаника соҳасидаги билимларни ташвиқот қиладиган и. т., ўқувёрдамчи ва маданиймаориф муассасаси. Б. б. асосини очиқ далада ва оранжереяларда ўстирилиб, и. т. ишларида ва кўргазмаларда фойдаланиладиган ўсимликлар коллекцияси ташкил этади. Ўсимликларни жойлаштиришда географик, систематик ва экологик тамойиллардан фойдаланилади. Купчилик Б. б.да дендрарийлар ва тоғ ўсимликлари (альпинарийлар), фойдали ўсимликлар (доривор, озиқ-овқат, техника, декоратив ва б.) участкалари бўлади. Йирик Б. б.да 2—3 минглаб ўсимлик турлари ўстирилади. Б. б.нинг асосий илмий вазифаси — фойдали ўсимликларни қидириб топиш, уларни комплекс ўрганиш ва интродукция қилишдан иборат.
Б. б. тарихан дастлабки илмий ботаник марказ ҳисобланади. Улардан кўпчилиги ботаниканинг бир қатор бўлимлари бўйича тадқиқот олиб борадиган комплекс интлар ҳисобланади; бошқалари муайян мавзу ёки муаммолар бўйича ихтисослашган бўлади.
Б.б. Европада монастир боғлари асосида вужудга келган. Дастлабки Б. б. 14-а.да Италияда (Салерно, 1309; Венеция 1333) пайдо бўлган. 16— 17-а.ларда Б. б. Франция, Германия, Нидерландия, Англия, Швеция ва б. мамлакатларда ташкил этилган, уларда асосан доривор ўсимликларни ўрганиш соҳасида тадқиқотлар олиб борилган. Буюк географик кашфиётлар даврида Б. б.лари бошқа ўлкалардан келтирилган ўсимликларни синовдан ўтказиш б-н шуғулланади. Б. б.дан энг йириклари 25 минг ўсимлик турига эга бўлган Ксю (Лондон), Эдинбург (35 минг), К. Линней ишлаган Упсала (10 минг), Утрехт (10 минг), Брюссель (13,5 минг), Берлин (18 минг), Женева (15 минг) ва б. шаҳарларда мавжуд. Америка қитъасида Б. б. 18-а. дан ташкил этила бошланди. Бу китъада НьюЙорк (15 минг), Бруклин (8 минг), Монреаль (20 минг), РиодеЖанейро (7,5 минг) Б. б. энг йирик бомардир. 18—19-а.ларда Б. б.лари Осиё ва Африка мамлакатларида ташкил этила бошланди. Улар орасида энг машҳурлари Калькутта (Ҳиндистон), Богор (Индонезия), Парадения (Индонезия)даги Б. б. ҳисобланади. Подшо Россияси ҳудудида Б. б. 19-а. дан ташкил этила бошлаган. Улар орасида энг асосийлари Никита (Қрим), Тбилиси, Батуми, Украина, Сибирь Б. б. ва Москвада жойлашган Россия ФАнинг Бош Б. б. ҳисобланади.
Ўзбекистонда Б. б. 1921 й.да Тошкент давлат ун-ти қошида ташкил этилган. Тошкентдаги Ботаника боғи дунёдаги энг йирик Б. б. қаторига киради. (қ. Ботаника институты ва ботаника бот).
Ад.: Ботанические сады мира (Краткий справочник) М., 1959; Русанов Ф. Н., Ботанический сад АН УзССР, Т., 1963.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.