Botanika instituti va botanika boği

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 562–564-b. — ziyouz.com

Botanika instituti va botanika boği BOTANIKA INSTITUTI VA BOTANIKA BOĞI, Özbekiston FA Botanika instituti va botanika boği — Toşkent ş.dagi ilmiy muassasa. Unda tabiiy şaroitda ösadigan ösimliklar dunyosi har tomonlamaörganilib, muhofaza qiliş, qayta tiklaş, ulardan oqilona foydalaniş, ösimliklar introduksiyasi va biotexnologiyasiga oid muammolar ustida tadqiqot işlari olib boriladi. Botanika in-ti 1932 y.da Özbekiston Fanlari qömitasi qoşidagi ösimliklar xom aşyosi bölimi asosida şakllangan va 1941 y.dan Botanika va tuproqşunoslik in-ti deb atala boşlagan. 1948 y.da Tuproqşunoslik bölimi mustaqil int bölib ajralib çiqqaç, botanikaga oid işlar Botanika va zoologiya i.t. in-tida olib borildi. 1950 y.ga kelib mustaqil Botanika i.t. instituti taşkil topdi. 1998 y.da intga botanika boği qöşilgaç, Botanika in-ti va botanika boği deb ataladigan böldi. Intda 11 lab. bölib, bular orasida deyarli barça qit'alardan yiğilgan 1 mln.dan ziyod ösimlik nusxalariga ega bölgan yirik Markaziy gerbariy lab. Örta Osiyoda yagona lab. hisoblanadi. Int bevosita tabiatda iş olib boradigan «Qizilqum çöl stansiyasi»ga, Ğarbiy Tyanşan (Ugam tizmasi)da va Orol dengizi böyida joylaşgan tayanç nuqtalarga ega. Intda ösimliklar qoplami, ekologiya, tabiatni muhofaza qiliş, paleobotanika, ösimliklar xom aşyosi, anatomiyasi, sitoembriologiyasi, Orol dengizi atrofidagi qurib qolgan yerlarni qayta özlaştiriş, çorva mollari uçun yemxaşak bazasini taşkil etiş, ifloslangan suvlarni biologik usulda tozalaşga oid muammolar ustida tadqiqot işlari olib boriladi. Örta Osiyo, jumladan Özbekistonning tabiiy florasi va ösimliklar jamoasini örganiş ustida olib borilgan fundamental tadqiqotlar natijasida 4274 tur, 1023 turkum va 138 oilani öz içiga olgan va Beruniy mukofotiga sazovor bölgan 6 jildli (rus tilida) «Özbekiston florasi», 125 oilaga mansub 8097 tur va 1152 turkumni özida mujassamlaştirgan 10 jildli «Örta Osiyo ösimliklari aniqlagiçi», 10 jildli «Özbekiston zamburuğlari florasi», «Örta Osiyo suv havzalari suv ötlari florasi», 3 jildli «Örta Osiyo kökyaşil suvötlar aniqlagiçi», 2 jildli «Zarafşon florasi va ösimliklari», 2 jildli «Örta Osiyo va Janubiy Qozoğiston ösimliklari», 4 jildli «Özbekiston ösimliklar qoplami va undan oqilona foydalaniş», 3 jildli «Özbekiston paleobotanikasi», «Özbekiston Qizil kitobi», «Çöl ösimliklarining ekologik anatomiyasi» kabi 120 dan ziyod monografiya va töplamlar naşr etildi. Intda olib borilgan i.t. işlari öz maktablari b-n dunyoga tanilgan Ye.P. Korovin, A.M. Muzaffarov, Q.Z. Zokirov, J.K. Saidov kabi olimlar faoliyati b-n bevosita boğliq.

Int Germaniya, Angliya, Hindiston, Finlyandiya, Isroil, Xitoy, Vyetnam, Turkiya hamda MDH davlatlari b-n hamkorlikda i.t. işlari olib boradi. Intda botanikaning turli sohalariga bağişlangan xalqaro simpoziumlar ötkazib kelinadi, jumladan 1998 y. may oyida «ĞarbiyJan. Osiyo va Örta Osiyo ösimliklari hayoti» nomi ostida botaniklarning 5Xalqaro anjumani ötkazildi. Intda 1 akad., 14 fan d-ri, 50 ga yaqin fan nomzodlaridan iborat 90 dan ziyod ilmiy xodim faoliyat körsatadi (2001). Intda ösimliklar qoplamining kamayib ketiş sabablari va çöllarning kengayib boriş jarayonlarini örganiş, ekologik xaritalar tuziş, ösimliklarning turli muhitlarga moslanişi va insonlar ta'sirida ularning kamayib ketişini oldini oliş, tabiatni muhofaza qiliş, uning xom aşyolarini saqlab qoliş va ötloqlar hosildorligini oşiriş, Orol muammolari, şuningdek qimmatbaho suvötlar, zamburuğlar, yuksak ösimliklardan fiziologik faol moddalar ajratib oliş, yöqolib borayotgan va kam uçraydigan ösimliklarni saqdab qoliş ustida ilmiy izlanişlar olib boriladi.

Botanika boği. Toşkent davlat un-ti qoşidagi botanika boği asosida taşkil topdi, rasmiylaşuvi va qurilişi 1950 y.dan boşlandi. 1968 y. 1 yanv.dan boğga i. t. instituti makrmi berildi. Botanika boği Respublika miqyosida ösimliklarni introduksiya qiliş (ilgari östirilmagan yangi ösimliklarni östiriş, iqdimlaştiriş va ulardan xalq xöjaligida foydalaniş) masalasini örganiş va işlab çiqişda ilmiy markaz hisoblanadi. Boğning 64 ga maydoni bölib, unda introduksiya qilingan ösimliklarning turi va navlari 1997 y. boşida 6 mingga yetdi. Şundan 2500 turi daraxt va buta, qolgani bir, ikki va köp yillik ötlardir. Bu ösimliklar Osiyo va Yevropa mamlakatlari, Kavkaz, Uzoq Şarq ölkalaridan, Şim. Amerika, Xitoy va Örta dengiz böyidagi mamlakatlardan keltirilgan. Tropik mamlakatlardan olingan 800 dan ortiq ösimlik turlari oranjereyalarda östiriladi. Introduksiya qilingan ösimliklar orasida manzarali va mevali daraxtlar, xilmaxil rezavor mevali butalar, şifobaxş ösimliklar bor. Köçatlari kökalamzorlaştiriş uçun ekiladigan lola daraxti, lenkoran akatsiyasi, piramidal eman, puşti gulli akatsiya, yirik bargli jöka, xitoy teragi; manzarali köp yillik piyozli ösimliklardan lola, krokus, giatsint; ildizpoyali ösimliklardan gulsafsar, sallagullar, 90 dan ortiq duragay gibiskus — paxtagul ösimliklari yetiştirildi. Boğ har yili 15 mingga yaqin uruğ namunalarini tarqatadi va öz navbatida boşqa botanika boğlaridan ham uruğ olib turadi. U çet mamlakatlardagi 477 boğ va 200 dan ziyod turli ilmiy taşkilotlar b-n aloqa qiladi. Botanika bogi mavzuli töplam va uruğlarning nomi yozilgan indeks risola (broşyura) çiqaradi. Studentlar, maktab öquvçilari, tabiatşunoslar va b. uçun bilim lab. bölib xizmat qiladi.

Angliyada e'lon kilingan «Dunyodagi eng yirik botanika boğlari» nomli asarda Özbekiston botanika boği ham tilga olingan. Akad. F.N. Rusanov rahbarligida boğ xodimlari tomonidan 14 jildli «Özbekiston dendrologiyasi» (rusça), «Ösimliklar introduksiyasi» nomli 27 töplam va köplab monografiya hamda maqolalar naşr etdi.

Öktam Pratov, Ozodbek Aşurmetov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОТАНИКА ИНСТИТУТИ ВА БОТАНИКА БОҒИ, Ўзбекистон ФА Ботаника институти ва ботаника боғи — Тошкент ш.даги илмий муассаса. Унда табиий шароитда ўсадиган ўсимликлар дунёси ҳар томонламаўрганилиб, муҳофаза қилиш, қайта тиклаш, улардан оқилона фойдаланиш, ўсимликлар интродукцияси ва биотехнологиясига оид муаммолар устида тадқиқот ишлари олиб борилади. Ботаника ин-ти 1932 й.да Ўзбекистон Фанлари қўмитаси қошидаги ўсимликлар хом ашёси бўлими асосида шаклланган ва 1941 й.дан Ботаника ва тупроқшунослик ин-ти деб атала бошлаган. 1948 й.да Тупроқшунослик бўлими мустақил инт бўлиб ажралиб чиққач, ботаникага оид ишлар Ботаника ва зоология и.т. ин-тида олиб борилди. 1950 й.га келиб мустақил Ботаника и.т. институти ташкил топди. 1998 й.да интга ботаника боғи қўшилгач, Ботаника ин-ти ва ботаника боғи деб аталадиган бўлди. Интда 11 лаб. бўлиб, булар орасида деярли барча қитъалардан йиғилган 1 млн.дан зиёд ўсимлик нусхаларига эга бўлган йирик Марказий гербарий лаб. Ўрта Осиёда ягона лаб. ҳисобланади. Инт бевосита табиатда иш олиб борадиган «Қизилқум чўл станцияси»га, Ғарбий Тяньшан (Угам тизмаси)да ва Орол денгизи бўйида жойлашган таянч нуқталарга эга. Интда ўсимликлар қоплами, экология, табиатни муҳофаза қилиш, палеоботаника, ўсимликлар хом ашёси, анатомияси, цитоэмбриологияси, Орол денгизи атрофидаги қуриб қолган ерларни қайта ўзлаштириш, чорва моллари учун емхашак базасини ташкил этиш, ифлосланган сувларни биологик усулда тозалашга оид муаммолар устида тадқиқот ишлари олиб борилади. Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистоннинг табиий флораси ва ўсимликлар жамоасини ўрганиш устида олиб борилган фундаментал тадқиқотлар натижасида 4274 тур, 1023 туркум ва 138 оилани ўз ичига олган ва Беруний мукофотига сазовор бўлган 6 жилдли (рус тилида) «Ўзбекистон флораси», 125 оилага мансуб 8097 тур ва 1152 туркумни ўзида мужассамлаштирган 10 жилдли «Ўрта Осиё ўсимликлари аниқлагичи», 10 жилдли «Ўзбекистон замбуруғлари флораси», «Ўрта Осиё сув ҳавзалари сув ўтлари флораси», 3 жилдли «Ўрта Осиё кўкяшил сувўтлар аниқлагичи», 2 жилдли «Зарафшон флораси ва ўсимликлари», 2 жилдли «Ўрта Осиё ва Жанубий Қозоғистон ўсимликлари», 4 жилдли «Ўзбекистон ўсимликлар қоплами ва ундан оқилона фойдаланиш», 3 жилдли «Ўзбекистон палеоботаникаси», «Ўзбекистон Қизил китоби», «Чўл ўсимликларининг экологик анатомияси» каби 120 дан зиёд монография ва тўпламлар нашр этилди. Интда олиб борилган и.т. ишлари ўз мактаблари б-н дунёга танилган Е.П. Коровин, А.М. Музаффаров, Қ.З. Зокиров, Ж.К. Саидов каби олимлар фаолияти б-н бевосита боғлиқ.

Инт Германия, Англия, Ҳиндистон, Финляндия, Исроил, Хитой, Вьетнам, Туркия ҳамда МДҲ давлатлари б-н ҳамкорликда и.т. ишлари олиб боради. Интда ботаниканинг турли соҳаларига бағишланган халқаро симпозиумлар ўтказиб келинади, жумладан 1998 й. май ойида «ҒарбийЖан. Осиё ва Ўрта Осиё ўсимликлари ҳаёти» номи остида ботаникларнинг 5Халқаро анжумани ўтказилди. Интда 1 акад., 14 фан д-ри, 50 га яқин фан номзодларидан иборат 90 дан зиёд илмий ходим фаолият кўрсатади (2001). Интда ўсимликлар қопламининг камайиб кетиш сабаблари ва чўлларнинг кенгайиб бориш жараёнларини ўрганиш, экологик хариталар тузиш, ўсимликларнинг турли муҳитларга мосланиши ва инсонлар таъсирида уларнинг камайиб кетишини олдини олиш, табиатни муҳофаза қилиш, унинг хом ашёларини сақлаб қолиш ва ўтлоқлар ҳосилдорлигини ошириш, Орол муаммолари, шунингдек қимматбаҳо сувўтлар, замбуруғлар, юксак ўсимликлардан физиологик фаол моддалар ажратиб олиш, йўқолиб бораётган ва кам учрайдиган ўсимликларни сақдаб қолиш устида илмий изланишлар олиб борилади.

Ботаника боғи. Тошкент давлат ун-ти қошидаги ботаника боғи асосида ташкил топди, расмийлашуви ва қурилиши 1950 й.дан бошланди. 1968 й. 1 янв.дан боғга и. т. институти макрми берилди. Ботаника боғи Республика миқёсида ўсимликларни интродукция қилиш (илгари ўстирилмаган янги ўсимликларни ўстириш, иқдимлаштириш ва улардан халқ хўжалигида фойдаланиш) масаласини ўрганиш ва ишлаб чиқишда илмий марказ ҳисобланади. Боғнинг 64 га майдони бўлиб, унда интродукция қилинган ўсимликларнинг тури ва навлари 1997 й. бошида 6 мингга етди. Шундан 2500 тури дарахт ва бута, қолгани бир, икки ва кўп йиллик ўтлардир. Бу ўсимликлар Осиё ва Европа мамлакатлари, Кавказ, Узоқ Шарқ ўлкаларидан, Шим. Америка, Хитой ва Ўрта денгиз бўйидаги мамлакатлардан келтирилган. Тропик мамлакатлардан олинган 800 дан ортиқ ўсимлик турлари оранжереяларда ўстирилади. Интродукция қилинган ўсимликлар орасида манзарали ва мевали дарахтлар, хилмахил резавор мевали буталар, шифобахш ўсимликлар бор. Кўчатлари кўкаламзорлаштириш учун экиладиган лола дарахти, ленкоран акацияси, пирамидал эман, пушти гулли акация, йирик баргли жўка, хитой тераги; манзарали кўп йиллик пиёзли ўсимликлардан лола, крокус, гиацинт; илдизпояли ўсимликлардан гулсафсар, саллагуллар, 90 дан ортиқ дурагай гибискус — пахтагул ўсимликлари етиштирилди. Боғ ҳар йили 15 мингга яқин уруғ намуналарини тарқатади ва ўз навбатида бошқа ботаника боғларидан ҳам уруғ олиб туради. У чет мамлакатлардаги 477 боғ ва 200 дан зиёд турли илмий ташкилотлар б-н алоқа қилади. Ботаника боги мавзули тўплам ва уруғларнинг номи ёзилган индекс рисола (брошюра) чиқаради. Студентлар, мактаб ўқувчилари, табиатшунослар ва б. учун билим лаб. бўлиб хизмат қилади.

Англияда эълон килинган «Дунёдаги энг йирик ботаника боғлари» номли асарда Ўзбекистон ботаника боғи ҳам тилга олинган. Акад. Ф.Н. Русанов раҳбарлигида боғ ходимлари томонидан 14 жилдли «Ўзбекистон дендрологияси» (русча), «Ўсимликлар интродукцияси» номли 27 тўплам ва кўплаб монография ҳамда мақолалар нашр этди.

Ўктам Пратов, Озодбек Ашурметов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.