Botir Srim qözğoloni

Botir Srim qözğoloni — Kiçik juz qozoklarining çor hukumati va mahalliy xon zulmiga qarşi kötargan qözğoloni (1783—97). Rahbari — qozoqlarning boyboqti uruğiga mansub yirik biy Botir Srim (?—1802). Soliqlarning benihoyat oşirilgani, qozoqlarning yer va yaylovlardan foydalaniş huquklarining çeklab qöyilgani B. S q.ga sabab bölgan. B. S q. dastlabki kunlardayoq umumxalq harakatiga aylandi. 1786 y. Kiçik juz xoni Nuralixon taxtdan ağdarilib, Rossiya hukumati panohiga qoçdi. 18-a. ning 80-y.larida qozoq çöllarini Rossiya imperiyasiga qöşib olib, ularni gubernyalarga taqsimlagan holda idora qilişga kirişgan çor hukumati dastlabki vaqtlarda qozoq xonlariga qarşi qaratilgan B. S q.ni qöllabquvvatladi. Maqsadi — qözğolonçilar yordamida xonlikni tugatiş edi. Ammo qözğolonçilarning rusça ma'muriy idoralar ta'sis etilişiga qarşi ekanliklarini bilgaç, xon hokimiyatini qayta tikladi. Şunda Botir Srim Rossiyaga qarşi uruş e'lon qilib, rus qöşinlari istehkomlariga hujum qila boşladi. Qözğolonçilar 1797 y. çor hukumati tayinlagan yangi xon Yesimni öldirdilar. Bunga javoban çor xukumati jazo operatsiyalari ötkaziş b-n bir qatorda hiylanayrang ham işlatdi: bu safar u mamlakatga yangi xon tayin qilmay, sultonlar (çingiziylar), biylar va qabila oqsoqollari manfaatlariga moye keluvçi «xon kengaşi» deb atalmiş kengaş taşkil qildi. Bu b-n u barça qozoq zodagonlarini birlaştirib, B. S q.ga qarşi birgalikda kuraşmoqni közladi. Botir Srim' addanib, 1797 y. 29 avg.da ming kişilik qözğolonçilar laşkari b-n kengaşga keldida, kuraşni töxtatganligini ma'lum qildi. Şundan söng u kengaş a'zoligiga qabul qilindi. Lekin qozoq sultonlari Botir Srimning tez orala kengaş rahnamosiga aylanişi mumkinligini öylab, uni ta'qibu tazyiq qilişga kirişdilar. Natijada Botir Srim Xivaga qoçişga majbur böldi (1797 y. oxiri). Ba'zi manbalarga köra, Botir Srimni qozoq sultonlari Xivaga yuborgan odam zaharlab öldirgan.