Botsvana

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 568–571-b. — ziyouz.com

Botsvana BOTSVANA, (Botswana), Botsvana Respublikasi (Republic of Botswana) — Jan. Afrikadagi davlat. Mayd. 600,4 ming km2. Aholisi 1,5 mln. kişi (1997). Poytaxti — Gaborone ş. Ma'muriy jihatdan 10 viloyatga bölinadi.

Davlat tuzumi. B.— respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik a'zosi. 1966 y. 30 sent.da qabul qilingan va keyinçalik özgarişlar kiritilgan konstitutsiyaga amal qilinadi. Davlat va hukumat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi oliy hokimiyat organi — Milliy assambleya (parlament). Milliy assambleya spiker va 45 deputatdan iborat. 40 deputatni aholi umumiy saylov yöli b-n saylaydi, 4 deputatni respublika prezidenta tayinlaydi, boş prokuror lavozimiga köra parlament a'zosi hisoblanadi. Ijroçi hokimiyat prezident, vitseprezident va hukumat tomonidan amalga oşiriladi. 15 a'zodan iborat maslahat organi — qabila boşliqlari palatasi ham bor.

Tabiati. B. Kalaxari berk botiği va uning atrofidagi platolarni egallagan. Yer yuzi tekislik, şarqi bir oz pastibaland. Örtaça baland joyi — 800—1000 m, ğarbda 1200 m gaça boradi. Kembriygaça paydo bölgan jinslardan tarkib topgan zamin ustida yuqori bör va kaynozoy yotqiziqlari yotadi. Kumir, asbest, marganets, misnikel rudalari, olmos, tuz kabi qazilma boyliklari bor. Iqlimi quruq subtropik, şim.da tropik iqlim. Örtaça tra yanv.da 21— 27°, iyulda 16». Yiliga 250—600 mm yoğin yoğadi. Limpopo daryosi irmoqlari ötadigan qizilqönğir tuproqli yerlarda savanna ösimliklari ösadi. Arslon, qoplon, çiyaböri, sirtlon, zebra, jayran, kaltakesak, ilon kabi xilmaxil jonivorlar bor. Milliy boğlari: Imsbok, Çobe, Nskay-Pan.

Aholisn, asosan, bantu tillari guruhiga kiruvçi tsvanalardir (jami aholining 75%). Şim.şarq va çöl hududlarda buşmenlar yaşaydi. Bir neça ming yevropaliklar bor. Aholining 62% xristianlar; 32% an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Ahrlining 24,1% şaharlarda istiqomat qiladi. Rasmiy tili — ingliz va setsvana yoki tsvana tillari. Yirik şaharlari — Gaborone, Frensistaun, Lobatsi.

Tarixi. B.ning 19-a.gaça bölgan tarixi kam örganilgan. Qoyalarda saqlanib qolgan rasmlardan ma'lum bölişiça, B.ning tub aholisi buşmenlar (sanlar) köçmançi bölib yaşaganlar, ovçilik va yovvoyi daraxt mevalarini yiğiş b-n şuğullanganlar. Taxm. mil. 8-a.da rivojlanişning yuqoriroq poğonasidagi bantular buşmenlarni Kalaxari çöli içkarisiga surib taşlaganlar. B.ning hoz. asosiy aholisi tsvanalar avval hoz. Transvaalda yaşagan. Şim.dan bostirib kelgan xalqlar qisuvida ular 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida B.ga kelib qolganlar. 19-a. boşlarida ular bir neça mustaqil qabila ittifoqdariga birlaşdilar. Jan. zulular b-n bölgan uruşlar B.ni ğorat qildi. 1820 y. B.da yevropaliklarning birinçi xristian missiyasi oçildi. Keyinçalik ingliz mustamlakaçilari Jan. Afrikani qölga kiritişda B.dan harbiystrategik baza sifatida foydalandilar. Angliya 1885 y. hoz. B.ni Beçuanalend nomi b-n öz protektorata deb e'lon qildi. Aslida u mustamlakaga aylantirilgan edi. B. aholisi mustamlaka zulmiga qarşi uzluksiz kuraşib keldi. Bu kuraş 20-a.ning 2030-y.larida avj olib ketdi. 2-jahon uruşida inglizlarning Yaqin Şarq va Yevropadagi harbiy operatsiyalarida 10 ming tsvana iştirok etdi. Uruşdan keyin Afrikada boşlangan milliy ozodlik harakati protektoratdagi ozodlik harakatiga katta ta'sir qildi. Angliya B.ga özini özi boşqariş huquqini berişga majbur böldi. 1966 y. 30 sent.da Beçuanalend Botsvana nomi b-n mustaqil davlat deb e'lon qilindi. B. Afrika qitasining jan. qismida mustaqillik bayroğini kötargan birinçi davlat böldi. 1966 y. okt.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 30 sent.— Mustaqillik e'lon qilingan kun (1966).

Snyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. B. demokratik partiyasi, hukmron partiya, 1962 y.da asos solingan; Liberal partiya, 1983 y. taşkil etilgan; B. xalq partiyasi, 1960 y.da asos solingan; B. milliy fronti, 1965 y.da tuzilgan; B. mustaqilligi partiyasi, 1962 y.da asos solingan; B. kongressi partiyasi, 1998 y.da tuzilgan. B. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1976 y.da taşkil etilgan.

Xöjaligi. B.— kon sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. Q. x. iqtisodiyotning negizini taşkil etadi. Unda aholining 75% band. Çorvaçilik — xöjalikning eng muhim tarmoği. Qoramol, eçki, qöy, ot, eşak va xaçir boqiladi. Jöxori, tariq, makkajöxori, buğdoy, dukkaklilar va b. ekiladi. Mamlakatdagi yevropalik fermer xöjaliklarida yer yonğoq, tamaki, kartoşka, kungaboqar, sitrus mevalar, paxta ham yetiştiriladi.

Sanoati mamlakat mustaqillikka erişgandan keyin rivojlana boşladi. Mis, nikel, marganets, asbest, olmos (1995 y. 18,5 mln. qirot), kömir qazib oliş yölga qöyildi. Lobatsida mol söyiş va konserva tayyorlaş fkasi bor. Suyak uni, yoğ, sovun va pivo işlab çiqaradigan kiçik korxonalar mavjud. Bir yilda 929 mln. kVtsoat elektr energiyasi işlab çiqariladi.

B.da temir yöl uz. 900 km, avtomobil yöllari uz. 15 ming km ga yaqin (uning 4,5 ming km qattiq qoplamali). Asosiy aeroporti — Gaborone ş.da. B. çetga marganets rudasi, olmos, mis, nikel, çorvaçilik mahsulotlari çiqaradi. Çetdan mexanizmlar va asbobuskunalar, don, un, töqimaçilik mahsulotlari, tayyor kiyimlar, keng iste'mol mollari, q. x. asboblari, neft mahsulotlari va b. keltiradi.

Mamlakat hududining 17% qöriqxona va milliy boğlardan iborat. Har yili 300 mingga yaqin turist kelib ketadi. Pul birligi — pula.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. B. da çiqadigan asosiy gaz. va jur.lar: «Botsvana gardian» («Botsvana posboni», ingliz tilidagi haftalik xususiy gaz., 1982 y.dan), «Botsvana deyli nyus» («Şu kunning yangiliklari», setsvana va ingliz tillaridagi kundalik hukumat gaz., 1964 y.dan), «Riporter» («Muxbir», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1984 y.dan), «Terisano» («Maslahat», ingliz va setsvana tilida çiqadigan oylik gaz.), «Kutlvano» («Hamjihatlik», setsvana va ingliz tilida çiqadigan oylik jur.). B. matbuot agentligi (BOPA), hukumat axborot agentligi hisoblanadi; 1981 y.da asos solingan. B. radiosi 1965 y.da taşkil etilgan. B. telekörsatuvi uyuşmasi mavjud.

Xalq maorifi va ilmiy muassasalari. 1970-y.larning boşlarida boşlangiç maktabda öqiş haqi 2 baravar qisqartirildi; 1976 y. setsvana yoki tsvana tilini örganiş, 1980 y.dan bolalar uçun 6 yoşdan bepul majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etildi. Boşlanğiç maktablar — 7 y.lik; örta maktablar — 5 y.lik, pulli. Davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy maktablar ham bor. Boşlanğiç va töliq örta maktablar negizida hunartexnika ta'limi amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. bilim yurtlarida tayyorlanadi. 1982 y. Gaboroneda B. davlat unta taşkil etilgan (3 mingga yaqin talaba ta'lim oladi). Bundan taşqari B. qişloq xöjalik kolleji (1967), unt huzuridagi Taraqqiyot va madaniy tadqiqotlar milliy in-ti ham bor. Gaboroneda B. kutubxonasi (1968) va Milliy arxiv (1967), milliy muzey va badiiy galereya (1968), Moçudida etnografiya muzeyi (1976) işlaydi.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Mamlakat şim.şarkidagi Ramokgveban xarobalarining qoldiqlari asosida qilingan taxminlarga köra, B. aholisi qadimda bal. 4,5 m ga yaqin devorli çöziq doirasimon toş uylar qurgan, tomini «baliq suyagi» toifasidagi ğiştin hoşiya b-n bezagan, yoniga kesik konus şaklida 9 m gaça balandlikdagi minora tiklagan. Mahalliy aholi suv manbalari atrofidagi manzilgoxlarda yaşaydi. Qoziq devor b-n öralgan qörğonda 5—6 kulba muayyan tartibqoidasiz erkin joylaştiriladi. Aksariyati sirtidan tirgaklar b-n mustahkamlangan konus şaklidagi kulbalardan iborat. Töqima devorlar loy b-n suvalib, oqlab qöyiladi. Odatda kulbaning derazasi bölmaydi, poli yer. Ahyonahyonda toş yoki ğiştdan qurilgan, derazali va guvala peçli törtburçak uylar uçraydi. Gaboroneda temirbeton konstruksiyalardan jamoat va savdo-sanoat binolari qurilmoqda. Yoğoç öymakorligi rivojlangan. Munçoq, mis sim va temirdan ayollar zebziynat buyumlari yasaladi. Quş va hayvonlar tasvirlangan sopol idişlar uçraydi. Poxoldan töqilgan xaltaçalarga rangdor naqşlar solinadi, hayvon terisidan gilamçalar yasaladi. Musiqasi. B. musiqiy madaniyata mamlakatda yaşovçi xalklarning xilma xil musiqiy an'analarini öz içiga oladi. Çolğu asboblari ham xilmaxil. B.da kvadi yoki losib deb ataladigan tor, sekokvane deb ataladigan surnaysimon asbob, segankuru deb ataladigan nay, ditlak deb ataladigan fleyta keng tarqalgan. Jonivorlarning şoxlaridan ham musiqa asbobi sifatida foydalaniladi. B.da qöşiq b-n raqsni bir-biridan ajratib bölmaydi. Turlituman marosim va rasmrusum qöşiqlari albatta raqs b-n birga ijro etiladi. Keyingi vaqtda zamonaviy musiqiy şakllar ham rivojlana boşladi. Musiqa kadrlarini Gaboronedagi unt kolleji tayyorlaydi. B. milliy muzeyida musiqa asboblarining boy majmuasi töplangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОТСВАНА, (Botswana), Ботсвана Республикаси (Republic of Botswana) — Жан. Африкадаги давлат. Майд. 600,4 минг км2. Аҳолиси 1,5 млн. киши (1997). Пойтахти — Габороне ш. Маъмурий жиҳатдан 10 вилоятга бўлинади.

Давлат тузуми. Б.— республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик аъзоси. 1966 й. 30 сент.да қабул қилинган ва кейинчалик ўзгаришлар киритилган конституцияга амал қилинади. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи олий ҳокимият органи — Миллий ассамблея (парламент). Миллий ассамблея спикер ва 45 депутатдан иборат. 40 депутатни аҳоли умумий сайлов йўли б-н сайлайди, 4 депутатни республика президента тайинлайди, бош прокурор лавозимига кўра парламент аъзоси ҳисобланади. Ижрочи ҳокимият президент, вицепрезидент ва ҳукумат томонидан амалга оширилади. 15 аъзодан иборат маслаҳат органи — қабила бошлиқлари палатаси ҳам бор.

Табиати. Б. Калахари берк ботиғи ва унинг атрофидаги платоларни эгаллаган. Ер юзи текислик, шарқи бир оз пастибаланд. Ўртача баланд жойи — 800—1000 м, ғарбда 1200 м гача боради. Кембрийгача пайдо бўлган жинслардан таркиб топган замин устида юқори бўр ва кайнозой ётқизиқлари ётади. Кумир, асбест, марганец, мисникель рудалари, олмос, туз каби қазилма бойликлари бор. Иқлими қуруқ субтропик, шим.да тропик иқлим. Ўртача тра янв.да 21— 27°, июлда 16». Йилига 250—600 мм ёғин ёғади. Лимпопо дарёси ирмоқлари ўтадиган қизилқўнғир тупроқли ерларда саванна ўсимликлари ўсади. Арслон, қоплон, чиябўри, сиртлон, зебра, жайран, калтакесак, илон каби хилмахил жониворлар бор. Миллий боғлари: Имсбок, Чобе, Нцкай-Пан.

Аҳолисн, асосан, банту тиллари гуруҳига кирувчи тсваналардир (жами аҳолининг 75%). Шим.шарқ ва чўл ҳудудларда бушменлар яшайди. Бир неча минг европаликлар бор. Аҳолининг 62% христианлар; 32% анъанавий динларга эътиқод қилади. Аҳрлининг 24,1% шаҳарларда истиқомат қилади. Расмий тили — инглиз ва сетсвана ёки тсвана тиллари. Йирик шаҳарлари — Габороне, Фрэнсистаун, Лобаци.

Тарихи. Б.нинг 19-а.гача бўлган тарихи кам ўрганилган. Қояларда сақланиб қолган расмлардан маълум бўлишича, Б.нинг туб аҳолиси бушменлар (санлар) кўчманчи бўлиб яшаганлар, овчилик ва ёввойи дарахт меваларини йиғиш б-н шуғулланганлар. Тахм. мил. 8-а.да ривожланишнинг юқорироқ поғонасидаги бантулар бушменларни Калахари чўли ичкарисига суриб ташлаганлар. Б.нинг ҳоз. асосий аҳолиси тсваналар аввал ҳоз. Трансваалда яшаган. Шим.дан бостириб келган халқлар қисувида улар 17-а. охири — 18-а. бошларида Б.га келиб қолганлар. 19-а. бошларида улар бир неча мустақил қабила иттифоқдарига бирлашдилар. Жан. зулулар б-н бўлган урушлар Б.ни ғорат қилди. 1820 й. Б.да европаликларнинг биринчи христиан миссияси очилди. Кейинчалик инглиз мустамлакачилари Жан. Африкани қўлга киритишда Б.дан ҳарбийстратегик база сифатида фойдаландилар. Англия 1885 й. ҳоз. Б.ни Бечуаналенд номи б-н ўз протектората деб эълон қилди. Аслида у мустамлакага айлантирилган эди. Б. аҳолиси мустамлака зулмига қарши узлуксиз курашиб келди. Бу кураш 20-а.нинг 2030-й.ларида авж олиб кетди. 2-жаҳон урушида инглизларнинг Яқин Шарқ ва Европадаги ҳарбий операцияларида 10 минг тсвана иштирок этди. Урушдан кейин Африкада бошланган миллий озодлик ҳаракати протекторатдаги озодлик ҳаракатига катта таъсир қилди. Англия Б.га ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини беришга мажбур бўлди. 1966 й. 30 сент.да Бечуаналенд Ботсвана номи б-н мустақил давлат деб эълон қилинди. Б. Африка қитьасининг жан. қисмида мустақиллик байроғини кўтарган биринчи давлат бўлди. 1966 й. окт.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 30 сент.— Мустақиллик эълон қилинган кун (1966).

Снёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Б. демократик партияси, ҳукмрон партия, 1962 й.да асос солинган; Либерал партия, 1983 й. ташкил этилган; Б. халқ партияси, 1960 й.да асос солинган; Б. миллий фронти, 1965 й.да тузилган; Б. мустақиллиги партияси, 1962 й.да асос солинган; Б. конгресси партияси, 1998 й.да тузилган. Б. касаба уюшмалари федерацияси, 1976 й.да ташкил этилган.

Хўжалиги. Б.— кон саноати ривожланаётган аграр мамлакат. Қ. х. иқтисодиётнинг негизини ташкил этади. Унда аҳолининг 75% банд. Чорвачилик — хўжаликнинг энг муҳим тармоғи. Қорамол, эчки, қўй, от, эшак ва хачир боқилади. Жўхори, тариқ, маккажўхори, буғдой, дуккаклилар ва б. экилади. Мамлакатдаги европалик фермер хўжаликларида ер ёнғоқ, тамаки, картошка, кунгабоқар, цитрус мевалар, пахта ҳам етиштирилади.

Саноати мамлакат мустақилликка эришгандан кейин ривожлана бошлади. Мис, никель, марганец, асбест, олмос (1995 й. 18,5 млн. қирот), кўмир қазиб олиш йўлга қўйилди. Лобацида мол сўйиш ва консерва тайёрлаш фкаси бор. Суяк уни, ёғ, совун ва пиво ишлаб чиқарадиган кичик корхоналар мавжуд. Бир йилда 929 млн. кВтсоат электр энергияси ишлаб чиқарилади.

Б.да темир йўл уз. 900 км, автомобиль йўллари уз. 15 минг км га яқин (унинг 4,5 минг км қаттиқ қопламали). Асосий аэропорти — Габороне ш.да. Б. четга марганец рудаси, олмос, мис, никель, чорвачилик маҳсулотлари чиқаради. Четдан механизмлар ва асбобускуналар, дон, ун, тўқимачилик маҳсулотлари, тайёр кийимлар, кенг истеъмол моллари, қ. х. асбоблари, нефть маҳсулотлари ва б. келтиради.

Мамлакат ҳудудининг 17% қўриқхона ва миллий боғлардан иборат. Ҳар йили 300 мингга яқин турист келиб кетади. Пул бирлиги — пула.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Б. да чиқадиган асосий газ. ва жур.лар: «Ботсвана гардиан» («Ботсвана посбони», инглиз тилидаги ҳафталик хусусий газ., 1982 й.дан), «Ботсвана дейли ньюс» («Шу куннинг янгиликлари», сетсвана ва инглиз тилларидаги кундалик ҳукумат газ., 1964 й.дан), «Рипортер» («Мухбир», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1984 й.дан), «Терисаньо» («Маслаҳат», инглиз ва сетсвана тилида чиқадиган ойлик газ.), «Кутлвано» («Ҳамжиҳатлик», сетсвана ва инглиз тилида чиқадиган ойлик жур.). Б. матбуот агентлиги (БОПА), ҳукумат ахборот агентлиги ҳисобланади; 1981 й.да асос солинган. Б. радиоси 1965 й.да ташкил этилган. Б. телекўрсатуви уюшмаси мавжуд.

Халқ маорифи ва илмий муассасалари. 1970-й.ларнинг бошларида бошлангич мактабда ўқиш ҳақи 2 баравар қисқартирилди; 1976 й. сетсвана ёки тсвана тилини ўрганиш, 1980 й.дан болалар учун 6 ёшдан бепул мажбурий бошланғич таълим жорий этилди. Бошланғич мактаблар — 7 й.лик; ўрта мактаблар — 5 й.лик, пулли. Давлат мактаблари б-н бир қаторда хусусий мактаблар ҳам бор. Бошланғич ва тўлиқ ўрта мактаблар негизида ҳунартехника таълими амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. билим юртларида тайёрланади. 1982 й. Габоронеда Б. давлат унта ташкил этилган (3 мингга яқин талаба таълим олади). Бундан ташқари Б. қишлоқ хўжалик коллежи (1967), унт ҳузуридаги Тараққиёт ва маданий тадқиқотлар миллий ин-ти ҳам бор. Габоронеда Б. кутубхонаси (1968) ва Миллий архив (1967), миллий музей ва бадиий галерея (1968), Мочудида этнография музейи (1976) ишлайди.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Мамлакат шим.шаркидаги Рамокгвебан харобаларининг қолдиқлари асосида қилинган тахминларга кўра, Б. аҳолиси қадимда бал. 4,5 м га яқин деворли чўзиқ доирасимон тош уйлар қурган, томини «балиқ суяги» тоифасидаги ғиштин ҳошия б-н безаган, ёнига кесик конус шаклида 9 м гача баландликдаги минора тиклаган. Маҳаллий аҳоли сув манбалари атрофидаги манзилгохларда яшайди. Қозиқ девор б-н ўралган қўрғонда 5—6 кулба муайян тартибқоидасиз эркин жойлаштирилади. Аксарияти сиртидан тиргаклар б-н мустаҳкамланган конус шаклидаги кулбалардан иборат. Тўқима деворлар лой б-н сувалиб, оқлаб қўйилади. Одатда кулбанинг деразаси бўлмайди, поли ер. Аҳёнаҳёнда тош ёки ғиштдан қурилган, деразали ва гувала печли тўртбурчак уйлар учрайди. Габоронеда темирбетон конструкциялардан жамоат ва савдо-саноат бинолари қурилмоқда. Ёғоч ўймакорлиги ривожланган. Мунчоқ, мис сим ва темирдан аёллар зебзийнат буюмлари ясалади. Қуш ва ҳайвонлар тасвирланган сопол идишлар учрайди. Похолдан тўқилган халтачаларга рангдор нақшлар солинади, ҳайвон терисидан гиламчалар ясалади. Мусиқаси. Б. мусиқий маданията мамлакатда яшовчи халкларнинг хилма хил мусиқий анъаналарини ўз ичига олади. Чолғу асбоблари ҳам хилмахил. Б.да квади ёки лосиб деб аталадиган тор, секокване деб аталадиган сурнайсимон асбоб, сеганкуру деб аталадиган най, дитлак деб аталадиган флейта кенг тарқалган. Жониворларнинг шохларидан ҳам мусиқа асбоби сифатида фойдаланилади. Б.да қўшиқ б-н рақсни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Турлитуман маросим ва расмрусум қўшиқлари албатта рақс б-н бирга ижро этилади. Кейинги вақтда замонавий мусиқий шакллар ҳам ривожлана бошлади. Мусиқа кадрларини Габоронедаги унт коллежи тайёрлайди. Б. миллий музейида мусиқа асбобларининг бой мажмуаси тўпланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.